§ VI. Monasteria in Bracbanto antiquo, et Hannoio, a S. Amando extructa. Diæcesis Cameracensis exculta.
Ex divisione regni a Ludovico Pio Imperatore in filios facta Menapios Bracbanto conjungi; imo solo Scaldi fluvio distingui, ex fragmento Corbeiano et Sigeberto aliisque supra ostendimus. In divisione regni Lotharii anno dccclxx inter Carolum Calvum et Ludovicum Regem Germaniæ facta, quatuor in Brachanto (aliis Bracbanto) assignantur Comitatus, cum his vicinis Comitatibus, Lanoio Lomensi, Hasbanio, Taxandro, et tertia parte Frisiorum supra indicata. Eam Bracbanti regionem fluvius Haina, Scaldi, Rupela, Dilia et Senna fere conclusam arbitramur. Ultra Scaldim pago Bracbantensi adscribi monasterium Gandense S. Bavonis ante retulimus. Quod idem de agro Teneramundano dicendum est; in quo ad dexteram Scaldis ripam visitur pagus S. Amandi, in scriptis antiquis Basseroda S. Amandi vocari solitus, cui Basseroda alia contigua est. Illi anno dccclxvi a Roberto Guidonis Comitis Flandriæ primogenito Abbate S. Amandi in Pabula, et D Leonio Domino de A præscriptas leges exhibet David Lindanus lib. 3 Teneræmundæ cap. 2, additque Comitèm V eldensem et Sponheimium ex Comitibus Palatinis Rheni et Ducibus Bavariæ, sed sub clientela Abbatis S. Amandi, eo potiri loco: quem Gandavum inter et Antverpiam situm prædicatione S. Amandi olim excultum arbitramur.
36 In agro Alostano ejusdem Bracbanti, jam Flandriæ attributo, extant vici Escha et Hauthem, martyrio et sepultura S. Livini Episcopi illustrati, ambo in ditionis hujus meditullio, a S. Bonifacio in hujus Vita Bracbanto adscripti. Qua inde Aldenardam abitur, oppidum Rotornacum, sive Rotnacum, visitur; de quo Baldericus lib. 2 Chronici Cameracensis cap. 44 ita scribit: In vico Rotnasce est monasterium Canonicorum S. Amando in honore eorumdem Apostolorum Petri et Pauli constructum, ubi martyr Dei pretiosus Ermes quiescit. Hoc autem demiramur, quod hunc locum tam antiquum et tam opulentum Ludovicus Pius Endensi canobio subjacendum donavit. Illud monasterium cuidam Heridago Presbytero a Carolo Magno, cum Sedem Archiepiscopalem, cui ille præficeretur Hamburgi erigere statueret, collatum fuisse; caque spe dilata a se Indensi monasterio attributum, testatur idem Ludovicus Pius in diplomate, quo Archiepiscopatum Hamburgensem S. Anschario confirmat. Integrum dedimus in Februarii, ad Vitam S. Anscharii; in quo inter alia de Carolo Magno patente hæc ita refert: Delegavit etiam eidem Presbytero Heridago quamdam cellam Hrodnace vocatam, quatenus eidem loco periculis undique circumdato fieret supplementum. Sed quia consecrationem jam dicti viri velox ex hac luce transitus pii genitoris nostri in diebus ejus fieri prohibuit; ego autem, cum in multis regni disponendis negotiis insisterem, hoc quoque prædicti patris mei studium regni in finibus peractum, minus caute attenderem, suadentibus quibusdam, jam dictam cellam ad Indam monasterium contuli. Hæc Ludovicus Pius, qui S. Benedicto Abbati ex monasterio Aniana in diœcesi Magalonensi, quæ monc Montis-Pessulana est, in Narbonensi Gallia sito, Aquisgranum evocato, hoc monasterium, mutuato de rivulo vallis vicinæ nomine Indam vocatum, a palatio sex millibus passuum distans, miro opere construi jussit; ecclesiæ dedicationi adfuit, eamque de suis copiosissime ditavit fiscis; ut in hujus S. Benedicti Vita xii Februarii scribit S. Ardo Smaragdus ejus discipulus. Hinc Balderico codem lib. 1, cap. 73 referente, F
37 Quæ Bracbanti pars a Rotnaco ad Hainam usque fluvium interjacet, nunc Hannoniæ annexa, a Philippo Abbate infra in Vita cap. 44. Propontiorum sedes vocatur, nomine accepto a Ponte-Scaldis, cujus et meminerunt Itinerarium Antonini, tabulæque Pentingerianæ, et vestigium præbent rudera antiqua vixe Romanæ. Certe inter vias, quas etiamnum ostentant Bavacenses, sexta, inquit Miræus in Chronico Belgico ad an. Ch. 613, a Bavaco ducit ad Pontem Scaldis, obscurum hodie vicum primo lapide a Condato, transitoque Scaldi silvam Abbatiæ S. Amandi a silva Martaniensi separat. In eadem Hainoensi Lutosa, seu Leuza, oppidum exigunum est, sed laboribus S. Amandi decoratum. Nam apud sæpe laudatum Baldericum cap. 43 libri 2, monasterium Canonicorum in honore Apostolorum A Apostolorum Petri et Pauli est in vico, qui dicitur Lutosa, quod construxit B. Amandus, et est dives Abbatia, ubi vir Dei venerabilis Baidilo requiescit, coliturque vm Octobris. De hisce duobus locis Rotnaco et Lutosa ita legimus in memorato supra MS. nostro inter monasteria ab ipso Amando, divino viro ædificata, esse illud, cui îpse sanctus vir Lotosa nomen imposuit, seu Rothnace, quod præfato pene est contiguum. Luitosæ præterea mentio fit in divisione regni Lotharii anno 109CCLXX facta, de qua sæpius egimus.
eSus consilio extruunt monasteria, Forestanum
S. Alena,
B
38 In eodem Brachanto ad fluvium Sennam, seu Sinnam, qui, ubi Hallas, Bruxellas, et Vifsfordiam perluit, infra Mechliniam, Dilix mox miscetur, pagus Senonagus est, ex quo Samo Francus, Rex Sclavorum, de quibus agit Baudemundus infra in Vita num. 13, oriundus dicitur apud Fredegarium in Chronico cap. 48, Prope hunc Sennam non procul Bruxella est Forestum, vulgo Vorst, opulentum sanctimonialium instituti Benedictini monasterium, cultu S. Alenæ Virginis et Martyris celebre: in cujus Actis MSS. XIX Junii dicitur S. Amandus Episcopus domum lapideam, quam Foresti dives Christianus habebat, crescente fidei Christianæ religione, in ecclesiam permutasse, et in honore Dei et B. Dionisii solenniter dedicasse. Addit
Molanus in Natalibus Sanctorum Belgii ad vi Februarii, S. Amandum inter occidentales Brabantos sæpius prædicasse, potissimum in Comitatu Bruxellensi, ibique Alenam Martyrem, et in Nivellensi Gertrudem cum matre discipulas habuisse. De S. Gertrude ejusque parentibus et consanguineis infra agemus, ubi de Episcopatu ejus Trajectensi actum suerit. Prope ejusdem Sennæ fontes oppidum Sogniacum accrevit ex monasterio, quod istic S. Vincentius Comes, Madalgarius dictus, extruxit; qui mundo renuntians vivifice prædicationis S. Amandi instinctu, juxta beati Pontificis salutarem doctrinam... factus est voluntariæ municeps paupertatis, et sanctitatis laudabile propisum gloriosæ consummationis exitu coronavit: de quo iterum infra num. 34 Philippus Abbas. Baldericus lib. 2 cap. 46 Sungeias vocat; Sumniacum monasterium dictum in divisione regni Lotharii: de quo, ejusque fundatore S. Vincentio accuratior disserendi locus erit ad hujus Vitam xiV Julii.
apud Nervios
C
39 Præterea idem Philippus Elnonensi S. Amandi monasterio vicinos assignat Nervios, quos supra indicatus Interpres intellexit Hainonienses, quorum regio in divisione regni tam Ludovici Pii, quam Lotharii Ainau, et Hanoium dicitur, a descripto modo Brachanto diremptum fluvio Haina, seu Hagna, ut vocat Fulbertus in Vita S. Autberti xm Decemb. supra quem ait a S. Gisleno monasterium extructum, atque a S. Autberto et beato ac venerabili Dei cultore Amando, cum magna circumfusæ plebis exultatione ad laudem Domini et honorem Apostolorum Petri et Pauli consecratum. Quæ etiam referunt Baldericus lib. 1, cap. 18, Otto I Imperator in Notitia Belgica Miræi cap. 62, et infra Philippus num. 34, qui iterum de alio S. Amandi ad monasterium S. Gisleni adventu agit num. 34. Quod huic monasterio circumadjectum oppidum, veteri lege ac jure agnoscit Ecclesiasticum civilemque Dominum hujus loci Abbatem.
S. Waldetrudis Montense Castriloci,
40 Altero a Gislenopoli lapide extant Montes Hannoniæ, Comitatus totius metropolis; Castrilocum veteres dixerunt, in quo illustre Canonicarum nobilium extat cænobium, a S. Waldetrude dicti S. Vincentii conjuge, que, istic sacri velaminis habitum sumpsit, ex prædiis propriis et dotalibus beneficiis in honore S. Mariæ conditum: uti post alios tradit Baldericus lib. 2, cap. 39. At S. Vincentius Altimontense monasterium, teste Philippo Abbate, ex proprio sumptu fundavit, quo S. Aldegundis soror S. Waldetrudis, cum audisset (verba sunt Hucbaldi in hujus Vita cap. 4) advenisse S. Amandum atque venerabilem Aut-
bertum Episcopos, illuc properavit, ad vestigia eo-rum sese prostravit... Tunc B. Amandus ita puellæ fatigatum roboravit animum, ut non solum ipsum respueret mundum, verum etiam parata fieret subire martyrium. Deducta a sanctis Episcopis in oratorium quoddam ejusdem cenobii, in honore et reverentia S. Vedasti dedicatum, benedictione sacerdotali ab ipsis digne consecrata, sponsoque suo Domino Jesu Christo desponsata, sacræ religionis velamen suscepit et habitum, Spiritu sanctò in specie columbæ velum beatissimæ Virginis imponente capiti: quod illa beatorum Christi Sacerdotum merito adscribens, Deo gratiarum actiones innumeras reddidit... largas possessiones pauperibus Christi consilio. BB. Amandi atque Autberti Episcoporum distribuit. Illud Altimontense cænobium hodieque a monachis Benedictinis inhabitatum distat milliari uno a Malbodio oppido ad Sabim itidem sito, quod sua initia debet illustrium Canonicarum monasterio, cui consilio beati Præsulis Amandi, ut prosequitur, idem Hucbaldus, S. Adelgundis cum duabus sororis snæ B. Waldetrudis filiabus semetipsam contradidit. Harum una Madalberta, altera vocahatur Aldetrudis. Coluntur illa vii Septembris, hæc xxv Februarii, utriusque mater Waldetrudis 1x Aprilis: omnes ad eminentem pietatis ceterarumque vrtutum gradum obtinendum a S. Amando adjutæ.
41 Demum individus itineris Romani comes, cum tertio limina Sanctorum Apostolorum S. Amandus inviseret, factus S. Humbertus, fundator monasterii Maricolensis in eodem Nerviorum agro, altero a Landreciaco oppido vix distantis milliari. De mutua visitatione, et S. Amandi hospitandi gratia ad domum B. Humberti declinantis, et hujus post alterum suum ab urbe reditum, ad virum Dei Amandum descendentis Elnonem, agit infra Philippus num. 63 ut hujus monasterii extruendi auctor et consiliarius S. Humberto videatur fuisse S. Amandus, De eo agemus xxv Martii.
42 Sunt præterea in eadem ditione quatuor tunc extructa monasteria, si non auxilio aut consilio S. Amandi, certe ejus exemplo. Fundatorem agnoscunt S. Landelinum, ab Episcopo Autberto, familiari S. Amandi amico, ex nefario prædone ad Christum conversum. Sunt autem monasteria Laubiense, Alnense, Waslariense, et Crispinium, de quibus xv Junii ad Vitam S. Landelini agemus. Et hæc de exculta a S. Amando diæcesi antiqua Cameracensi, late diffusa per Nervios, et Nerviorum clientes (quos Julius Cæsar Centrones, Grudios, Levacos, Pleumosios, et Cordunos dixit, et Nerviorum nomine comprehundunt Tacitus, alique) xvo S. Amandi fere Brachantos appellatos, nunc partim sub Hannonia, partim Flandria, partim adhuc Brabantia constitutos. Habebat eosdem Episcopos et Cameracensis et Atrebatensis diæcesis. In hac extructum est ab Autberto, ejusque successore S. Vindiciano celebre Vedastinum monasterium, ut supra hoc die diximus. Quid illis auxilii a S. Amando præstitum sit, in silentio antiquorum non liquet. Illustri certe zelo atque exemplo præviit. Distat Atrebato sesquimalliari versus montem S. Eligii Mareolum, antiqua Abbatia Canonicorum Regularium, a Fulberto Episcopo Cameracensi et Atrebatensi circa annum DCCCXLX constructa, quam Lotharius Rex in diplomate an. DCCCCLXXVII dato, appellat monasterium S. Amandi et S. Bertiliæ, uti ad hujus Vitam III Januarii in Appendice dictum est, ubi et in Historia miraculorum cap. 1 ecclesia dicitur S. Amando dicata, et in Historia Translationis mentio fit Curiæ B. Amandi apud Mareolum.
F quid præstitum Vedastino?
Mareoli in Artesia
monasterium, ecclesia et Curia S. Amandi.
§ VII. Trajectensis S. Amandi Episcopatus. Cathedra Trajecto vindicata.
Quæ ante annos aliquot pararam de Episcopatu Trajectensi,
Ajectensi, hoc et sequenti § edenda, nuper singulari Diatriba seorsim vulgari, suadentibus ita urgentibusque viris aliquot primariis: ut, quia operis nostri vasta moles non ita celeriter, atque ipsi nobiscum optant, vel a nobis perpoliri, vel a typographis procudi potest, aliquid opponeretur recentioribus quibusdam scriptoribus, ausis pronuntiare, numquam Trajecti Cathedram Episcopalem fuisse, ac nullos vere Trajectenses Episcopos extitisse. Contra hanc Diatribam mox prodiit exile quoddam et nullius momenti scriptum hoc titulo: Veritatis et Ecclesiæ Tongrensis breves vindiciæ. In quarum conclusione auctor, qui prodere nomen aut non est ausus, aut certe noluit, hoc effatum pronuntiat: Dehine licebit, ut Episcopi sui ab Trajectensibus Trajectenses nominentur, modo eo nomine habitationem, non Sēdem caputve gentis ac dicecesis intelligant. Ad quæ refutanda, repetimus testimonia auctorum antiquorum, gravium, integrorum, incorruptorum, quorum nullus est Trajectensis: quibus tamen olim licuit, Veritatem, quam indagamus, proferre, eosque Episcopos, de quibus controversia est, Trajectenses appellare, plerosque a Clero civibusque Trajectensibus electos dicere: licuit Trajectum nuncupare urbem Episcopalis Sedis, urbem propriam Episcoporum; illique urbi, uti vere intelligebant, attribuere Sedem, Cathedram, Solium Episcopale, Episcopium, Pontificium, Provinciam, Ecclesiam, dignitatem Episcopalem: ut non videam qua verborum formula clarius, quod nos affirmamus, efferre potuerint; aut quid aliud hic intelligere adversarius possit, nisi Latinarum vocum velit novas effingere notiones.
B44 Auspicati sumus sententiæ nostrae confirmationem lib. 3 Diatribæ cap. 3 a S. Servatio antea Tungrensi, dein primo Trajectensi Episcopo. Ejus Vitam, factaque post mortem miracula primus breviter attigit S. Gregorius Turonensis, qui ante mille ac sexaginta annos vixit, S. Gregorii Magni æqualis. Is lib. 2 Historiæ Francorum cap. 3 cum ea narrat, quæ gesta a S. Servatio, priusquam Tungris relictis Trajectum migraret, ita incipit: Erat tunc temporis apud Tungros oppidum Servatius eximiæ sanctitatis Episcopus, etc. Ubi autem miracula refert ad ejus tumulum facta cap. 72 libri de Gloria confessorum, ita loquitur: Servatius vero Trajectensis Episcopus, tempore Chunorum, cum ad inrumpendas prorumperent Gallias, fuisse memoratur: qui et sepultus refertur juxta ipsum pontem aggeris publici, circa cujus sepulchrum quamvis nix defluxisset, numquam tamen marmor, quod super erat positum, humectabat. Hæc ipsa forma est et ratio loquendi, quam et ab aliis observatam ostendimus, ubi, cum de Episcopatibus ab una in aliam urbem traductis agunt, posterioris titulum Episcopis tribuunt. Hunc tanta antiquitate, nobilitate generis, vitæ sanctimonia, rerum divinarum ac humanarum scientia clarum Episcopum, errare hic fatetur adversarius; præclara nempe adversus tantæ auctoritatis scriptorem reverentia. Quid ergo tandem de primis Francorum gestis certum erit, cum pleraque ab eo solo ceteri scriptores acceperint? Sed ne longum hic faciam, cum in Diatriba probatum sit de singulis, Trajectenses Episcopos vere habitos a coetaneis, aut ceteroquin perantiquis scriptoribus; duos hic dumtaxat ex toto eorum Antistitum numero seligam, S. Amandum, cujus Sedis occasione hæc nata disputatio est, et S. Lambertum ortu etiam Trajectensem, Ecclesiæque Leodiensis et diæcesis universæ Patronum primarium. Ostendam autem vel evulsis erasisque antiquis monumentis, ex placito adversarii nihil sciri de iis posse; aut stabilitis iisdem monumentis, eos fuisse vere Episcopos Trajectenses, sedemque seu Cathedram Episcopalem Trajecti fuisse.
45Baudemundus discipulus S. Amandi, atque ab eo Abbas Blandiniensis constitutus, de morte S. Joannis Agni, suffectoque ei S. Amando, ita scribit: Trejec-Februarii T. 1. tensium Episcopus migravit ad Christum. Rex ad D regendum Trejectensium Ecclesiam Amandam proposuit. Auctor Aquitanus ex MS. Andreæ Chesnæi, Contigit, inquit, ut Trajectensium Episcopus moreretur. Tunc vir Dei Amandus, a Rege coactus, et a Sacerdotibus jussus, et a populo electus, Trajectensium Ecclesiam regendam suscepit. Milo Poeta lib. 3 sub hoc titulo, Ubi Sanctus Ecclesiam Trejectensium ad regendum suscepit, ita cecinit ante annum Chr. IOCCELX.
Angelus evexit celsi trans sidera cœli Pontificem, cujus Sedem Trejectus habebat. Quo Rex comperto, Sanctum accersivit Amandum: Plurima Pontificum conducens agmina secum, Præsulis ad tanti solennia, jungit honores. Interea Sanctus sacra sublimis in arce Ducitur ac trahitur jam dicta in Sede locatur.
Similia habent Harigerus Abbas Lobiensis et Philippus ab Eltemosyna Abbas Bonæ-Spei in Actis S. Amandi. Eumdem venerabilem virum Amandum, Trejectensium urbis Episcopum, appellant monachus S. Dionysii in Gestis Dagoberti Regis cap. 24 et Aimoinus lib. 4 Histor. Franc. cap. 20. Eumdem Amandum Trajectensium Episcopum dixerunt Hucbaldus, monachus Elnonensis in Vita S. Aldegundis xxx Januarii cap. 1 E Stephanus Abbas Leodiensis ad S. Jacobum in Vita S. Modoaldi Episcopi Trevirensis xn Maii, Rainerus in Vita S. Gisleni Abbatis ix Octobris alique. Usuardi omnia exemplaria typis excusa et manu exarata ad vi Februarii conjungunt SS. Vedastum et Amandum, quorum prior Adartensium, sequens vero Trajectensium rexit Ecclesiam. Verba Usuardi hactenus retinet in Martyrologio Ecclesia Romana, sed Atrebatensium Episcopum facit, qui Usuardo Adartensium est, mutata voce una claritatis causa; ea retenta, qua prisca auctoritas Ecclesiastica stabilitur. Ipsa Martyrologii Romani verba hæc sunt: Eodem die sanctorum Episcoporum Vedasti et Amandi, quorum vita et mors plurimis miraculis extitit gloriosa, e quibus prior Atrebatensium, alter vero Trajectensium rexit Ecclesiam. Eadem leguntur in Adonis MSS. exemplaribus monasteriorum S. Laurentii Leodii et Lobiensis, et in antiquo Martyrologio monasterii Elnonensis, ubi sepultus Amandus est.
46Bartholomæus Fisen lib. 3 Historiæ Leodiensis et in Floribus Ecclesiæ Leodiensis vi Februarii in Vita S. Amandi, studiose nomen urbis Trajectensis declinat; cujus ne in solo quidem titulo meminit, et ubique substituit Tungros, citatis etiam hisce auctoribus, qui Tungrorum non meminerunt. Sed proferatur, qui integris quatuor seculis ab obitu S. Amandi cum aliter, quam Trajectensem Episcopum scripserit. Ipse Notgerus Episcopus Leodiensis, ordinatus anno IOCCECLXXI, vita functus CIXVII, ita loquitur in Vita S. Remacli successoris S. Amandi: Inclytus Rex S. Amandum fecit in Trajectensium Cathedra sublimare; sive ut Surius edidit: in Trajectensi Cathedra collocare, et in Vita S. Landoaldi, Trajectensium Cathedræ præsidere fecit. Notgerianus scriptor est Harigerus, cujus in Vita S. Remacli, cap. 49 Gestorum Episcoporum Tungrensium et Trajectensium verba sunt: Beato igitur Joanne a corpore decedente, Beatus ei Amandus in Pontificio Trajectensi successerat. En testimonia gravium, integrorum et tantum antiquorum auctorum, quorum nullus (quod sciatur) Trajecti vixit. Hi autem non solum appellant S. Amandum Episcopum Trajectensem, ob solam in ea urbe habitationem, sed clare pronuntiant eumdem in Trajectensi Cathedra sublimatum et collocatum fuisse, et in Sede dicta locatum, in Pontificio Trajectensi successisse, Cathedræ Trajectensium præsedisse, et Trajectum Sedem Pontificis habuisse. Denique S. Amandum Trajectensium rexisse Ecclesiam post Baudemundum, Milonem, Usuar-
A dum, aliosque confirmat Ecclesia Romana, quam propugno: a cujus sensu qua causas alii discedant, ipsi viderint.
47 Venio ad S. Lambertum Episcopum Trajectensium, at Leodiensis urbis provinciæque tutelarem Divum. Vitam ejus primus scripsit Godeschalcus Ecclesiæ Leodiensis Diaconus, jussu Agilfridi Episcopi anno ICCLXI ordinati, asseritque decessorem ejus summum Pontificem Theodardum oppidi Trajectensis Cathedræ Pontificali præsedisse. Quo interfecto, S. Lambertus per totius plebis in Spiritu sancto unum consilium, et simul Regis imperium, favente Domino, subrogatus est, ut præsesse Ecclesiæ Trajectensi. At S. Lamberto de Sede Pontificali deposito, Pharamundum in Cathedra illius constituerunt, qui post septem annos de Sede Pontificali et Provincia Trajectensi depositus atque repulsus est, et S. Lambertus cum magno honore ad propriam Sedem revocatus, et ad Urbem propriam regressus. Cujus corpus a morte defertur Trajectum, quæ urbs Episcopalis Sedis apud se eum reposcebat ex debito humandum; quem populus Trajectensis ut Pastorem bonum lamentis prosequebatur. Hæc Godeschalcus, qui eodem, quo sanctus Martyr Lambertus occubuit, vixit seculo, forte etiam ante cædem illius natus. Si quæ tamen Godeschalco, quia Diaconus solum Leodiensis nominatur, desit auctoritas, eam firmabit sustentabitque Stephanus affinis consanguinitati Caroli Simplicis Regis Francorum (ut in hujus diplomate lib. 3 Diatribæ cap. 8 ostenditur) Episcopus Leodiensis, circa annum ICCCCCM ordinatus, vita functus anno ICCCCXX, et ipse scriptor Vitæ S. Lamberti, ex qua hæc summatim excerpo: S. Lambertum plebs Trajectensium pariter congregata, Spiritus sancti præeunte clementia, Episcopum fieri elegit, et in loco Magistri S. Theodardi succedere acclamavit: Lambertus noster Episcopus fiat, Lamberte noster Episcopus eris. Ita Episcoporum benedictione consecratus, in Trajectensis Ecclesiæ fascibus Pontifex institutus est, in Solio Pontificali sublimatus, et Ecclesiæ Trajectensis Pastor supereminens habetur. Verum S. Lamberto de Pontificali Cathedra ejecto, suggestum Trajectensis Ecclesiæ latro Pharamundus invasit. Post infelix invasor Ecclesiæ Trajectensis expulsus est a Pontificali Cathedra, et ab eadem ejectus Provincia. Hinc beatissimus Confessor Lambertus ad propriam Sedem est reversus, Gregem suum recepit, et in Cathedra Trajectensium decenter relocatur. Hæc Stephanus Episcopus Leodiensis.
48 Tertiam Vitam S. Lamberti scripsit Renerus ad S. Laurentium monachus: ex illa hæc seligo: S. Amandus Trajectensium Episcopus, S. Remaclus Cathedram Trajectensium Ecclesiæ suscepit. S. Theodardus Trajectensium Episcopus substitutus. S. Lambertus Trajectensium Ecclesiæ substitui debet Episcopus, Episcopatu Trajectensium ceteris dignior. Pharamundus ad Episcopatum Trajectensem contra jus et fas promovetur: tandem non tantum ab Ecclesia Trajectensi, sed etiam a tota Provincia expellitur. Lambertus plus Pater Trajectensium, Pastor ovibus restituitur, et in Cathedra Trajectensium decenter relocatur. Anselmus Canonicus Leodiensis post Harigerum suam a S. Theodardo historiam exorditur, et hæc tradit: B. Theodardus in Sede Trajectensi succedit: huic Lambertus Patronus noster ex nobilissima Trajectensium stirpe, quo a Sede Cathedrali expulso, devotio filiorum Ecclesiæ Trajectensium, Pastoris damnum reminiscitur, Lambertum ad Sedem Episcopii reducunt, rursus in Cathedra Pontificali sublimant. Denique S. Lamberto successit Hubertus. Hic cum ossibus B. Lamberti Leodium transtulit Sedem Episcopii, quæ eatenus habebatur Trajecti. Hæc ille. Similia tradit in additionibus ad Anselmum
Ægidius a Leodio monachus Aureæ-Vallis: B. Theodardus, inquit, in Sede Trajectensi successit: huic venerabilis Patronus Lambertus, quem filii Ecclesiæ Trajectensis ad Episcopii Sedem reducunt. Venerandus Præsus Hubertus a Clero et populo Trajectensi honorifice suscipitur, et in Cathedra Pontificali inthronizatur. Ipse est, qui ab oppido Trajectensi transvexit Leodium Sedem Episcopii. Hæc ibi, quæ lib. 3 Diatribæ cap. 7 prolixius enarrantur. En clarissima testimonia non Trajectensium, sed quinque Leodiensium, virorum antiquorum, gravium, incorruptorum. Contra quos tamen exceptionem dari sibi postulat auctor Vindiciarum: si aliter Episcopos hosce Trajectenses appellent, quam ut eo nomine habitatio, non Sedes caputve gentis ac diœcesis intelligatur. Quid ergo significant ab iis, qui res gestas Episcoporum ex professo tractarunt, toties repetitæ eæ voces, Trajectum Urbs Episcopalis Sedis, Urbs propria, Sedes propria Episcoporum, Trajecti Cathedra Episcopalis, Cathedra Pontificalis, Sedes Cathedralis, Sedes Pontificalis, Sedes Episcopii, Solium Pontificale, Episcopatus Trajectensis, Provincia Trajectensis, Episcopi Trajectensium, Episcopi Ecclesiæ Trajectensium, Pontifices Ecclesiæ Trajectensis, Pastores et Patres Trajectensium, ab Trajectensibus Episcopi electi? Producantur, qui hisce contraria tradant, aut hæc negent, aut certe nomine habitationis hospitii aut domicilii usi sint.
49 Opponit Vindex § 2: Contrariam opinionem tuentur apud nos, id est, Leodienses, quicumque antiquitatem et verum amant. Pro ea scripsit Chappavillæus, nuper Canonicus et Vicarius Leodiensis, eumque secuti varii. Hæc ibi. Veneratur antiquitatem Chappavillæus, eamque sinceram atque intactam tradit. Utinam alii eum secuti essent! Inspiciatur pagina VII Florum Ecclesiæ Leodiensis, ubi Vitæ S. Lamberti scriptores Leodienses referuntur a nobis laudati, Godeschalcus, Stephanus, Renerus, Anselmus, Ægidius, quorum verba ex Chappavillæo protuli: at longe diversa substituit Florilegus ille. Chappavillæus repertum in MSS. codicibus hunc titulum edidit: Gesta Pontificum Tungrensium, Trajectensium et Leodiensium: Qui eum secuti sunt, expunxerunt nomen Trajectensium.
50 Alios illius opinionis auctores protuli lib. 3 Diatribæ cap. 2, qui noluerunt cum antiquis suis Episcopis, aliisque religiosissimis atque integerrimis viris Leodiensibus, cum honorem, quem a nongentis annis tribuerunt antiqua monumenta, S. Lamberto concedere. Sed quid opponent Martyrologio Romano? In eo illustre hoc elogium, quo antiqui a nobis indicati approbantur auctores, refertur xvii Septembris: Apud Leodium B. Lamberti Episcopi Trajectensis, qui cum regiam domum zelo religionis increpasset, a nocentibus innocens occisus, aulam regni coelestis perpetuo victurus intravit. Hactenus lux meridiana, adeo larga ac pura splendet, ut quicumque antiquitatem et verum amant etiam apud Leodienses, hanc non opinionem, sed claram veritatis demonstrationem non possint non amplecti; nisi malint fateri, de S. Lamberto nihil sciri, erasis, ut dixi, evulsisque antiquis monumentis.
31 At nostra, inquit adversarius § 8, pro veritate tuenda unica peremptoriaque ratio est, in Conciliis et a Summis Pontificibus Episcopos nostros Tongrenses vocatos esse. Agimus hic de xxi sanctis Episcopis Trajectensibus, quorum primus S. Servatius est, ultimus S. Hubertus: de quorum Sede nullus Pontifex, qui secus ac nos statuerit quidquam, adfertur. De nomine Tungrorum post translatam Trajecto Leodium Episcopalem Cathedram usurpato egimus lib. 3 Diatribæ cap. 8, ostendimusque Stephanum exactissimum scriptorem, a quo SS. Theodardus et Lambertus appellantur Episcopi Trajectenses, et Sedes Cathedra,
A Solium Episcopale attribuitur urbi Trajecto, semet in Epistola dedicatoria scribere humilem Tungrorum Episcopum, resumpto nomine Tungrorum pro Leodiensi, non vero Trajectensi. Sint ergo Episcopi Leodienses a Summis Pontificibus ad annum usque IOCCCCXXI appellati Episcopi Fungrenses, uti etiam Stephanus se Episcopum Tungrensem scribit: nihil inde conficitur contra XXI Episcopos Trajectenses, quos Ecclesia in SS. Amando et Lamberto agnoscit, Episcopos Trajectenses extitisse, et Trajectensium rexisse Ecclesiam.
52 At § ix hic titulus præfigitur: In Conciliis, quæ peremptoria est auctoritas, vocati Tongrenses. Proferantur Conciliorum decreta, canones, aliave statuta, et liti finis imponetur. De D. Servatio, inquit, quin Tongrensem se ipse vocarit, ambigi non potest ex Sardicensi, Ariminensique Conciliis et Agrippiensi Synodo, in quibus solis nomen ejus legitur. At qua fide isthæc ita inculcantur? Fuerunt ea Concilia habita xx aut xxx annis, antequam in Imperium Romanum irrumperent Chuni, ob quorum ferociam cælesti monitu S. Servatius Sedem Episcopalem Tungris Trajectum transtulit: qui ergo potuisset in iis conciliis se Trajectensem scribere? Pergit Vindex: A D. Servatio ad Divum usque Domitianum in Synodis nomina Episcoporum nostrorum non leguntur, adeoque inde nil possumus statuere. Nisi forsan, additur, Epistolam Divi Remigii producamus in tomum primum Conciliorum Galliæ relatam ad annum xxxiv, et inscriptam ad Falconem Tongrensem Episcopum. Sed ejus Epistolæ titulus est: Domino vere sancto et in Christo beatissimo fratri Falconi Episcopo Remigius Episcopus, non addito Episcopatus nomine, adeoque inde in alterutram partem nihil confici potest. Male ergo adversarius pro titulo Epistolæ producit inscriptionem argumenti per librarium præfixi, uti hisce verbis sibi applicandis utitur adversarius § 10. Sed inscriptiones illas non moramur.
C et antiqua interpretatione,
Domitianus, subscripsit secundum Notitiam antiquam D Provinciarum ac Civitatum Galliæ, illis maxime notam, cui tamen Sedis Trajectensis, quam tunc tenebat, et sub qua Tungri nuper eversi erant, nomen adjunxit. Est ergo Trajectum, non Aduatuca, caput Ecclesiæ Tungrensis in istis Conciliis nominatum. Verum opponitur dici posse, voces istas, Quod est Trajectum, assumentum esse alicujus interpolatoris. Hoc ultimum adversarii effugium est, scilicet hactenus bene insita atque ædificata evellere ac destruere. Quidni potius dicat librarios, has voces, Quod est Trajectum (cum viderent similes aliis Episcopis in Aurelianensi non appositas, neque enim necesse erat) tamquam superfluas expunxisse? Id enim facilius a stupidioribus fieri potuit, quam ita apte apponi. Et hoc siluit, qua fide? Fateatur ergo rem de Divo Domitiano apertam non esse, imo sententiæ suæ eam adversari.
§ VIII. Diæcesis Trajectensis late diffusa: monasteria in ea extructa, aliaque S. Amando præclare gesta.
Diatribam de Episcopatu Trajectensi a nobis excusam in tres distinximus libros: horum primus ipsum veluti Episcopatus corpus ostendit, populos videlicet ad eum pertinentes, eique subjectos. Exordimur ab ipsa Sedis Trajectensis distinctione, quia aliqui hanc et Ultrajectinam ad Rheni antiquum alveum pro una eademque habuerunt. Capite n indicantur antiqui 'Eburones, Sunici, Condrusi, Pæmani, Segni, Cæresi populi diæcesis Trajectensis, finitimi Coloniensi, Trevirensi et Remensi Episcopatibus, uti capite m' Aduatici, Tungri, Bethasii, Taxandri, finitimi antiquæ diæcesi Cameracensi. De quibus brevitatis studio nihil hic repeto, contentus indicasse curioso lectori et Belgicæ antiquitatis studioso, istic ea a me examinata esse, et Philippum Cluverium atque alios ævi nostri Geographos emendatos.
55 Capite iv protuli Masacos, Masegavos vel Maselandos, ad fluvium Mosam, quam accolæ Masam dicunt, et horum primariam fuisse Trajectum probavi: ex qua urbe Masacorum, sive in districtu Mosegaviæ, primaria, extra dictionem Tungrorum, cum Sedes Episcopalis a S. Huberto Leodium transferretur, resumptum est nomen Tungrorum, trecentis et amplius annis ab Episcopis Trajectensibus non usurpatum. Erat namque, teste Godeschalco Leodiensi, auctore coætaneo, Leodium villa non magni nominis; hinc ab illa nomen Episcopatui imponere minus honorificum videbatur. Placuit ergo F a ditione Tungrorum, in qua Leodium, ejusdemque tractus vicina urbe, in qua olim Sedes Episcopalis fuerat, nomen Episcopale repetere, potissimum quia, si verum Florilegnus Leodiensis narrat, Leodium prædium erat Ecclesiæ Tungrensis. Ne ergo successoribus reditus ad priorem Sedem Trajectensem foret ita facilis, relicta est illius Sedis appellatio; quod urbs ea extra Tungros esset in ditione Masacorum, seu Masegavia aut Maselandia. Rancida hæc aliis visa nomina, quæ Regia sunt et Imperatoria. Trajectum in comitatu seu pago Maselandiæ fuisse confirmant in suis diplomatibus Arnulphus Rex, postea Imperator, Zuendeboldus Rex illius filius, Carolus Simplex Rex Francorum. Ea diplomata exhibent Miræus in Notitia Ecclesiarum Belgii cap. 44, 46 et 49. Christophorus Brouwerus lib 9. Annalium Trevirensium, uti fusius diximus citato cap. 4 Diatribe nostraæ. In divisione regni Lotharii inter Ludovicum Regem Germaniæ et Carolum Calvum Regem Francorum, omnis ea Masacorum ditio distincta est in duos Comitatus, superiorem et subteriorem Masau, seu Masegau.
56 Eginhartus Caroli Magni Imperatoris Cancellarius, vir scientia, doctrina virtuteque eximius, lib. 4 Historiæ translationis SS. Marcellini et Petri cap. 8 apud Surium 2 Junii, Gangluden, vulgo Gangelt, opidum
Apidum provinciæ Juliacensis, aliquot a Mosa leucis distans, fundum regium in pago Mosano esse tradit. Quo tempore floruerunt SS. Lambertus et Hubertus Episcopi Trajectenses, præcerat Austrasiis Pipinus Herstallius, pater Caroli Martelli, de quo Brouwerus lib. 7 Annalium Trevirensium pag. 435 hæc habet: Diploma vetus inspeximus, quo ipse, Pipinus in villa Bagoloso, regnante jam tum Dagoberto, jacens ex morbo S. Willibrordum prædio Suvestra donat, quod prædium ipse ad rivum cognominem in pago Mosariorum situm esse confirmat, atque ut in nepotum Grimoaldi et Drogonis filiorum sit tutela, cavet. Denique cum propter morbi magnitudinem subnotare non potuisset ipse, Plictrudi conjugi dat negotium, ut ipsa donationem subscribendo corroboret. Quæ Theofridus in Vita S. Willibrordi ita confirmat: Idem munificus Princeps sub chirographi conscriptione anno iv Regis Dagoberti vi Nonas Martii tradidit illi Willibrordo villam in pago Mosariorum sitam, et a præterfluentis fluvii nomine Suestram nuncupatam, et egregiæ Blittrudis sagaci industria, ab ingenuis viris pecuniæ impendiis comparatam. Est Suestra, sive Sustera, illustre nobilium virginum monasterium cum oppido adjuncto, circiter ter mille passus a Mosa remotum, e regione fere Masaci, seu Masecæ oppidi, Trajectum inter et Ruremundam. Nec procul ab Sustera distat relatum ante Gangluden. Demum ostendi lib. 1 Diatribæ cap. 3 Tacitum lib. 4 Historiarum eosdem Masacos appellare, et Sunicis, Tungris, Bethasiis et Caninefatibus finitimis populis conjungere: quæ hic nil opus est repetere. Caput ergo gentis Masacorum, Mosariorum, Mosanorum, seu Maselandorum, fuit Trajectum, quam totius provinciæ urbem maximam dixit Ægidius a Leodio; ubi et Reges solitos fuisse commorari colligimus ex diplomate Childerici Regis, quo donationes monasteriis Stabulensi et Malmundariensi confirmat. Datum, id est, quando fecit mensis September dies vi, anno viii regni Domni Childerici Regis, Trajecto feliciter. Annus is erat Christi Ieclxxii, quo S. Theodardus Ecclesiæ Trajectensis Episcopus loca monasteriis donata cum Hodone Domestico et forestariis regiis jussus est determinare: non ergo anno Ieclxv occisus, ut tradunt Bucherius, Fisen atque alii, quorum opinionem auctor Vindiciarum Ecclesiæ Tungrensis vulgatam Chronologiam, vocat, ac Belgis Gallisque sequentem statuit. Sed quomodo hi manifeste in tempore Sedis horum Episcoporum errant, ita idem inferre cogitur eos in urbe Sedi assignanda errare potuisse. De C Chronologia infra agemus.
57 Quantum S. Amandus in hæc diæcesi Trajectensi excolenda laborarit, hic paucis inquirimus. Inter familias illustriores. quas arctiori vinculo ad virtutem excitatas Christo conjunxit, prima censeri potest S. Bavonis, ditissimi apud Hasbanos Principis, cujus mater et filia, quibus idem dicitur nomen Adeltrudis fuisse, et soror Adilia habitæ sunt conspicienda sanctitate sæminæ. Altera fuit et ipsa nobilissima familia B. Pipini Ducis, qui apud Austrasios Major-domus palatio Dagoberti 1 ejusque filii S. Sigeberti præsuit. Hujus uxr S. Itta, sive Iduberga, filiæque SS. Gertrudis et Begga Ecclesiastico cultu honorantur. Hic Pipinus sacrum corpus S. Hermelindis Virginis lovavit e tumulo, et sacrarum Virginum monasterium Meldariæ in præfectura Cumptichensi prope Thenas oppidum instituit, prædiis multis loeum ditans. Quibus Virginibus ut divinum sacrificium Presbyteri, ex monasterio S. Bavonis, quod in vicino monte, Teutonjce Calfmont, situm erat, adjuncti sunt. Sed neutrum monasterium nunc subsistit, ut allatis verbis scribit Molanus in Natalibus Sanctorum Belgii XXIX Octobris. Quin ca istic consilio impulsuque S. Amandi a SS. Bavone et Pipino erecta sint monasteria, vix fas ambigere est.
58 S. Gertrudis, ut in ejus Vita legitur xvii Martii, patre Pipino humanis exempto, inhærens matris in viduitate permanentis vestigio, cum quotidie multimodis sanctitatum incrementis famula Dei proficeret, venerabilisque mater ejus maximas curas animo pervolveret, quatenus cogitata ad effectum perduceret, contigit venerabilem Episcopum Amandum ad ejus domum adventare, qui tunc in Dei rebus Magnus habebatur. Tunc venerabilis Itta depoposcit, ut ab eo sibi sacrum velamen imponeretur, et ex sua domo monasterium consecraret. Quod et factum est. Nam non solum se, sed et omnia, quæ habere potuit, libentissime Domino devovit. Illa fuere celeberrimi monasterii Nivellensis exordia, cui post S. Idubergæ matris obitum filia Gertrudis, ab illa olim attonsa, præsuit Abbatissa, totumque regiminis pondus in se solam recepit. Eadem beatissima Gertrudis magna cum veneratione peregrinos suscepit SS. Foillanum Episcopum et Ultanum fratres S. Fursei, eisque in villa hæreditatis suæ monasterium Fossense supra Namurcum, inter amnes Sabim et Mosam, extruxit. Coluntur S. Foillanus Martyr xxxi Octobris, 1 Maii S. Ultanus. Hanc Fossensem Abbatiam pago et Comitatui Lumënsi attribuit, et Stephano Episcopo Leodiensi confirmat anno 1Eecccvii Ludovicus Rex, Arnulphi Imperatoris filius.
59 Otto primus Imperator diplomate anno 1Eeccclxvi dato, in Notitia Ecclesiarum Belgii a Miræo cap. 62 relato confirmat Nivellensibus hæreditatem S. Gertrudis, sitam in pago Tessandria, super fluvio Struona, in villa quæ dicitur Bergom. Hilsundis Comitissa Striensis, uxr Ansfridi Comitis, sed ab ejus thoro separata, illoque Episcopo Ultrajectino ordinato, fundatura monasterium Thorense, nobilium Virginum, prope memoratum ante oppidum Masecam, in quo ipsa filiæque ejus Benedicta monasticam amplexæ sunt vitam, pro dote inter alia donavit ecclesiam de Stryen, quæ est consecrata in honore Mariæ Virginis, Montem-littoris, ubi beatissima Gertrudis corporaliter conversata est, et cellam habet a S. Amando consecratam, uti in diplomate anno 1Eeccxcen signato refertur apud eumdem Miræum cap. 73. Dictum Bergom, seu Mons-littoris, nunc Berga seu Mons-S. Gertrudis dicitur, estque oppidum provinciæ Hollandicæ, quamvis in ulteriori Brabantiæ ripa non procul Breda situm, olim Trajectensis, ac postea Leodiensis, nunc Silæducensis diæcesis. Est ibidem ultra fretum Bisbossium insula, cujus regiunculæ caput est ante indicatum Stryen.
60 Altera Pipini et Idubergæ filia fuit S. Begga, primo nupta Ansegiso Duci, filio S. Arnulphi Episcopi Metensis (ex quorum stirpe prognati Pipinus Herstallius, Carolus Martellus, Pipinus Brevis Francorum Rex, Carolus Magnus Imperator) tum mortuo marito vidua, acceptis e Nivellensi S. Gertrudis sororis monasterio sacris Virginibus, novum monasterium ad Mosam infra Namurcum, Adanæ, sive Andenmæ, condidit, quod Ad-septem-ecclesias (tot enim ab ea istic extructæ hodieque visuntur) solet appellari. Quæ omnia uti sanctorum parentum sororisque Gertrudis gloriosam famam honoremque amplificant, ita non minima pars laudis debetur S. Amando sanctissimæ hujus familiæ in rebus divinis Doctori ac Magistro.
61 Eidem familiæ sanguine copulata S. Gudila Virgo, ut in hujus Vita dicitur vii Jan. cap. 1. ex ipso fonte a Gertrude sancta ejus nepte suscepta, ad ejus pedes adulta, saleque divinæ legis litterarum imbuta est. Imo et S. Pharaildis, cujus Vitam dedimus iv Januarii, a B. Gertrude cognata sua de sacro fonte levata, litterisque instructa pietatem a teneris annis egregie coluit. Habetur ea S. Gudilæ soror a Molano aliisque. Fuit certe Gudilæ soror Raineldis Kirgo et Martyr, quæ xvi Julii colitur. Earum mater S. Amelberga a dicto Pipino nuptui tradita Witgero Comiti, sed aliquot procreatis liberis, maritus Lobiensibus monachis
A nachis adjunctus, ipsa velamine sacro ornata, totam se Deo dedicavit Malbodii apud S. Aldegundem, quam supra diximus a S. Amando in sponsam Christi sacratam. De S. Alena in Comitatu Bruxellensi, discipula S. Amandi habita, jam ante egimus.
62 Ad Sabim fluvium, secundo ab urbe Namurcensi lapide, monasterium idem Amandus extruxit, atque ad honorem S. Petri Apostoli Deo consecravit, ubi antiquitus fuisse congregationem sub regula monastica viventium nomen loci Moustier, seu Monstier, indicat. Adservantur istic in ecclesia collegiata Monasteriensi Reliquiæ S. Fredegandi, illuc tempore Normannorum translatæ e monasterio Quercolodora prope Antwerpiam, cui illum præfuisse Abbatem supra diximus. De hac Translatione agitur in Officiis propriis xvii Julii, ad quem diem, monasterii illius conditorem fuisse S. Amandum, testantur Molanus in Natal. SS. Belg. Miræus in Fastis Belg. et Fisen in Floribus Eccl. Leod. qui eadem repetit cap. 3 Vitæ S. Amandi. Est nunc monasterium nobilium Virginum Canonicarum xvii, et collegium x Canonicorum.
63 Ex antiquioribus Brabantiæ Baroniis est Gela apud antiquos Taxandros oppidum cum territorio satis amplo, ubi altera parochialis ecclesia sane elegans S. Amando dicata est, altera S. Dympnæ Virgini et Martyri, quæ xv Maii colitur. Aliud S. Amandi antiquum sacellum Trajecti fuit, nunc intra septa collegii Societatis Jesu. Plurimi ipsum S. Amandum hujus oratorii auctorem faciunt. In agro Juliacensi prope Marcodurum Patronus est S. Amandus ecclesiæ sive sacelli Girbertzrodensis, ut constat ex antiquo loci hujus Missali anno CIOCCCCLXXXVIII renovato.
§ IV. Sclavis ab S. Amando in Carinthia prædicatum Evangelium. Apud Wormatienses et Argentoratenses antiqui Episcopi: aliqui AMANDI appelati, et Sancti.
Sclavi anno xiii belli Gothici, Christi IOXLVI, et sequentibus, transito Danubio inter alias provincias Carinthiam obtinuerunt, diu sine Rege: gravi dein ab Hunnis servitute oppressi, Regem elegerunt Samonem, natione Francum, cujus industria libertatem recuperarunt. Fuit hic Samo ex pago Senonago in antiquo Bracbanto ad Sennam fluvium (ut supra conjectavimus) oriundus, in Regem electus anno Chlotharii II Regis Francorum XL, Christi IOCXXIII, regnavit annis XXXV, ut ex Procopio, Fredegario aliïsque diximus ad Vitam B. Domtiani Ducis Carinthiæ v Februarii § 4. Accepta horum Sclavorum eorumque Regis Samonis, notitia, S. Amandus, instructus etiam fortasse litteris consanguineorum Regis, in eodem pago Senonago religione Christiana jam ante institutorum, ultra Rhenum Danubiumque profectus est, xstuans desiderio aut hanc gentem. ejusque Regem, ad fidem Christi adducendi, aut martyrii palmam consequendi. Quid præstitum sit ab eodem Sancto in reliqua Germania, prorsus silent antiqui. Recentiores Episcopatus Wormatiensem et Argentoratensem ab eo administratos tradunt: sed veremur, ne similitudines nominis decepti ei attribuerint, quæ ab aliis sanctis Episcopis, etiam Amandis appellatis, præclare fuere gesta.
63 Wormatiæ Vangionum urbe Sedem olim Episcopalem fuisse manifestum est ex Synodo Agrippinensi sub Constante Constantini Magni filio, post Consulatum Amandii et Albini, iv Idus Martias, anno Christi CCCXLVI, habita. Interfuit huic Synodo Victor Vangionum Episcopus, qui, cum alii, si qui forte ante eum fuerint, ignorentur, passim in Catalogis primus Wormatiensis Episcopus scribitur. II Amandus, qui cum innumera civium multitudine ad portam S. Servatio, Episcopo Tungrensi, obviam ruit Wormatiam intranti; uti in hujus Vita xiii Maii tradit Jocundus Presbyter. Ægidius in additionibus ad Harigerum de Episcopis Tungrensibus et Trajectensibus cap. 26 scribit S. Servatium Wormatiæ appropinquantem, magnifice a B. Amando urbis Præsule susceptum esse. Quæ totidem fere verbis in aliis Actis MSS. S. Servatii referuntur. Mortuus est S. Servatius Trajecti, quo Sedem Episcopalem Tungris transtulerat, anno CCCLXXXIV cum aliquot annis ante elapsis limina Apostolorum invisisset, eaque occasione Wormatiam venisset. III Vangionum Episcopus habetur Carolus. IV Crotoldus. VIII S. Rudpertus, sive Rupertus, quem Acta ejus antiqua xxvii Martii tradunt anno II Childerberti Regis Austrasiorum, Christi IOLXXVII, in Wormatia fuisse Episcopum, sed magna ejectum injuria, primum Salisburgensem Episcopum factum. Aliorum quatuor sequentium Antistitum, qui eam Ecclesiam rexerunt, nomina intercidisse in tanta Chunorum, Gothorum, Wandalorum, Alamannorum aliorumque Christianæ religionis hostium persecutione tradunt Bruschius, Demochares, Cratepolius, Claudius Robertus aliïque Catalogorum Episcopalium scriptores.
66 x Episcopus habetur S. Amandus ejus nominis secundus, qui, teste Bruschio, tanta religione ac tantis miraculis etiam claruit, quibus doctrinam Christianam confirmavit Deus, ut ei senatus populusque urbis Vangionum, templum gratitudinis ac pietatis ergo post mortem statuerent, quod hodie adhuc in suburbio situm, S. Amandi parochia dicitur. Præerat Ecclesiæ Wormatiensi S. Amandus anno vi regni Dagoberti i apud Austrasios, is est Christi IOCXXVI aut sequens, quando II Kalendas Octobris Dagobertus Rex e consilio procerum, Pipini Majoris, Arnulfi Metensis Episcopi et Chuniberti Coloniensis Archiepiscopi donavit Ecclesiæ Wormatiensi civitatem Laudemburgensem. Quam donationem approbarunt postea Childericus Rex Austrasiorum, Pipinus Rex Francorum, ejusque filius Carolus Magnus, uti ex hujus privilegio constat, signato anno xxx regni illius. Hoc deinde privilegium confirmarunt Ludovicus Rex, Otto Imperator, Henricus Rex, Rudolphus Rex Romanorum: quæ diplomata referuntur a Marquardo Frehero in libro de Lupoduno, posteris Landemburgo dicto. Testatur et Bruschius in S. Amando, x Episcopo Wormatiensi, originale diploma Dagoberti Regis suo tempore adhuc integrum fuisse, in archivis Episcopi Wormatiensis. Bertramus Limburgius, collegii Societatis nostræ olim apud Vangiones Rector, de Sanctis urbis Wormatiensis a nobis interrogatus, respondit anno CIOCCCXXVIII, corpus S. Amandi hujus nominis II, Episcopi Wormatiensis, adservari in Cathedrali æde, in ejusque honorem extructum templum parochiale extare in suburbio, dictum S. Amandi, ejusque festum celebrari xxvi Octobris; ac Lectionem in Breviario Wormatiensi recitari de S. Amando Belgii Apostolo, nulla facta Sedis Wormatiensis mentione. Hæc ille. Sed diversus plane est S. Amandus II Wormatiensis ab S. Amando Trajectensi, et hoc senior, jam tum Episcopus, cum iste apud Bituriges inclusus degebat, tiro adhuc vitæ spiritualis.
67 Est ibidem ad Rhenum fluvium nobilissima Argentoratensium Ecclesia, sub Imperatoribus Romanis Sede etiam Episcopali exornata. Certe in supra indicata Synodo Agrippinensi, anno Christi CCCXLVI habita, condemnationi Euphratæ Episcopi Coloniensis subscripsit Amandus Argentinensium Episcopus, fassus se suis epistolis ad eum deponendum ante etiam consensisse. Num aliqui ante eum ibidem Episcopi fuerint, et quinam, defectu scriptorum sciri nequit. Auctor Vitæ S. Deicoli, Lutrensis in Burgundia Abbatis, quam xvii Januarii ex Lutrensibus membranis edidimus, de S. Amando aliïsque urbis Argentoratensis Patronis circa annum IOCCCCLXV hæc scripsit cap. 1: Civitas Argentina, quæ vulgarico vocabulo Strasburch
A burch vocatur, exceptis Reliquiis principalibus, proprios se gaudet habere Patronos, quos a Domino suscepit veræ fidei fundatores, et Divini verbi prodigos seminatores, id est, Amandum, Justinum, Arbogastum, Florentium et alios nonnullos, quorum nomina in beati ordinis albo superna illà regio sine fine tenet coaxata. Hæc ibi, agique de sanctorum Patronorum reliquiis toto capite inmuitur: in quo Floriaci monasterii dicuntur Patroni SS. Benedictus et Scholastica, urbis Suessionis S. Sebastianus Martyr, et sic de reliquis. Primus ergo fidei apud Argentoratenses fundator dicendus est senior Amandus, qui aliquot seculis vixit ante S. Amandum Episcopum Trajectensem, cujus sacras Reliquias semper magna cum veneratione fuisse apud Elnonenses adservatas, ex infra dicendis certo constabit. In antiquo Breviario Argentinensi, anno CICCCCLXXVIII, et CICCCCCLXXXIX excuso, celebratur XXVI Octobris festum S. Amandi Episcopi Argentinensis, Lectionibus, quæ ad Matutinum recitantur, ex Vita S. Amandi Episcopi Trajectensis decerptis: unde aliis errandi occasio data est, maxime quod eodem die etiam colatur S. Amandus Episcopus Trajectensis ob Reliquias ea luce translatas.
68 Jacobus Wymphelingus in Catalogo Episcoporum Argentinensium, anno CICXXVI excuso, de origine hujus Episcopatus hæc refert: Dagobertus Austrasiorum et Alsaticorum Rex, cognita sanctitatis et virtutum Amandi fama, ipsum, ut ex Trajecto vocatus, primus Argentinensis Ecclesiæ Antistes præficeretur, effecit anno IXCVI. Scilicet cum bimulus esset Amandus, utpote anno IXCIV natus, quinquaginta demum post annis Ecclesiæ Trajectensi præfectus; cum Dagobertus I, Francorum Rex, aliquot ante annis obiisset, diu licet post assignatum annum IXCVI et ipse natus. Franciscus Guillimannus in Commentario de Episcopis Argentoratensibus, errorem Wymphelingi chronologicum correcturus, tradit S. Amandum ab Dagoberto Magno, Francorum Rege primum Argentinensium institutum Episcopum circiter annum Domini nostri IXCL, atque in ejus Episcopatus fundationem quidquid juris aut regiæ superioritatis in Alsatia sibi aut suis quocumque modo competeret, in Amandum et ejus in præsulatu legitimos successores liberrime transfudisse. Quæ verba, tamquam ex vetusto scriptore (sed qui ignoratur) deprompta, magni æstimat Jodocus Coccius in Dagoberto Rege cap. 14: additque ad diem VII Idus Februarii, quo S. Amandus migravit, ei publice in Fastis Argentoratensibus honorem haberi.
C Quo VI Februarii in citato Breviario perantiquo Ecclesiæ Argentoratensis solenni ritu Officium de S. Dorothea Virgine et Martyre peragitur, nulla facta S. Amandi mentione. Molanus vero in additionibus ad Usuardum XV Novembr. hæc habet: Argentinæ S. Amandi Episcopi et Confessoris. Addit Galesinius: qui illius civitatis primus Episcopus, sancte factis Evangeliique propagatione, fidelem Christo Domino Ecclesiæque operam præstitit. Hæc illi, quæ Wion et Dorganius, in sui Ordinis honorem, de S. Amando Trajectensi intelligunt. Wionem sequitur Ferrarius in Catalogo Sanctorum, et in nova Topographia, ubi ex tabulis Ecclesiæ Argentinensis, quas ante citarat Galesinius, asserit Amandum primum Aquitaniae, deinde Argentorati fuisse Episcopum, eo a Dagoberto missum. Sed quas hi tabulas Argentinenses velint, non exprimunt. In citato antea Breviario Argentinensi Officium dicto xv Novembris de Feria simulque de S. Martini Octava fieri debere præscribitur, absque ulla S. Amandi mentione. Nec alibi de S. Amando a Rege Dagoberto Argentoratum misso apud antiquos scriptores quidquam reperimus. Imo qui præcipuas possessiones donavit Ecclesiæ Argentoratensi, non Dagobertus senior est, sed ejus nepos filius S. Sigeberti, et ipse Dagobertus appellatus, uti alibi pluribus ostendemus.
69 Amandus ergo, qui primus Episcopus Argentoratensium habetur, vixit seculo Christi quarto, atque, ut diximus, interfuit anno CCCXLVI Synodo Agrippinensi. Secuti illum in eadem Sede Episcopi, n Justus, sive Justinus. III Maximinus. IV Valentinus, quos Sanctos adpellari pingique cum diadematibus, et credi inter Divos receptos esse, tradunt Wymphelingus et Guillimannus. v Solarius, quem etiam Sanctum nominant Bruschius et Demochares. VI Biulfus Solarii successor a Bruschio statuitur. VII Magnus. VIIGoarinus seu Garoinus. IX Landebertus. X Rodobaldus. XI Magnebertus. XII Labiolus, aliis Ubiolus. XIII Gundoaldus. XIVAldus, si tamen alius, tempore Heraclii Imperatoris, inquit Wymphelingus, id est, tempore Chlotharii II, a quo Dagobertus filius Austrasiis Rex datus est. XV Gando (forte S. Amandus Trajectensis creditus) vir clari ingenii, ut ait Wymphelingus. XVI Utho. Addit Wymphelingus, de horum patria, genere, vita, morte, sepulchris nihil pene se offendere potuisse. XVII Ansoaldus, teste Bruschio, a Rege Childerico constitutus: attigerit forte primos ejus annos. XVIII Rodtharius teste eodem Bruschio, Ducali origine et stemmate natus, ex regiæ curiæ Magistro ac strenuo equestris ordinis viro a Childerico Rege Episcopus constitutus, extruente tunc S. Deodato monasterium Vallis Galilææ, in confiniis Alsatiæ et Lotharingiæ. Hujus Deodati in Vosagi eremo socii fuerunt SS. Arbogastus et Florentius: ex his XIX Episcopus fuit a Dagoberto filio Sigeberti creatus Arbogastus, cui xx successit S. Florentius, quorum tempora alibi stabilimus. XXI Wicgernus. Hic cellam monachorum quæ jam Ettenheim-munster vocata est, de rebus B. Mariæ fundavit, de quo in testamento Heddonis. Ita Wymphelingus. XXII Wandelfridus. XXIII Heddo, sive Etho, aut Ethico, filius Ethiconis, Fratris S. Odiliæ Virginis. Alsatiæ Comitis, nati patre Adalrico, sive Athicone, et matre Beresuinda, sorore Reginæ Bilichildis, uxoris Childerici Regis.
70 Est autem dictus Heddo sive Etho, factus Argentoratensium Episcopus anno ICCXXXIV, quo etiam anno Carolus Mariellus Frisiam vastavit, uti illa apud Hermannum Contractum conjunguntur. Zacharias Papa inter Episcopos Galliæ et Germaniæ, quibus epistolam VI, a Sirmondo tomo I Conciliorum Galliæ relatam, scrispit circa an. ICCXLIV; Heddum Strateburgensem numerat. En viginti tres Episcopi, qui ab anno CCCXLVI usque ad annum ICCXLIV per quatuor secula Ecclesiæ Argentoratensiab S. Amando usque ad Heddonem præfuerunt. Nec plures aliarum Sedium Episcopi reperiuntur, inter illos, qui dictæ Synodo Coloniensi anno CCCXLVI cum S. Amando Argentinensi interfuerunt, eosque qui in citata Epistola Zachariæ Papæ memorantur. Nam Rotomagenses referuntur Eusebius et Reginfridus; inter quos fuerunt Episcopi XXI. A S. Servatio ultimo Tungrensi ac primo Trajectensi, ad S. Hubertum Trajecti sederunt XX, post eum Leodii S. Florebertus, ac dein Fulcarius in epistola Zachariæ memoratus. Apud Ambianenses inter Eulogium et Rambertum quindecim solum Episcoporum supersunt nomina, uti quinque tantum inter Jessen et Davidem apud Spirenses. Eadem fere reliquorum Episcopatuum ratio est, quorum Episcopi Synodo Agrippinensi subscripserunt, et ad quorum successores Epistola Zachariæ missa est. Expensa nobis accurate singulorum successio: at ne cui fastidium creet, hic omissa. Udonem sive Uthonem Episcopum Argentoratensem, quem tradunt Posservinus, Vossius alique seculo Christi decimo scripsisse. Vitam S. Amandi Episcopi Argentoratensis, necdum licuit videre.
71 Habent ergo et Wormatienses et Argentoratenses suum utrique Amandum Episcopum, quem anniversario cultu celebrant XXVI Octobris: qui itidem dies in Breviario Spirensi anno CICCCCCLXXVII et CICIXIX excuso S. Amandi
A S. Amandi Episcopi venerationi dicatus est, quando in Officio Ecclesiastico tres Lectiones ad Matutinum recitantur ex Vita S. Amandi Episcopi Trajectensis. Eodem die in Breviario Moguntino anno CICCCCXCV et CICDVIII vulgato recolitur memoria S. Amandi Episcopi. Et hæc hactenus dicta sufficiant de regionibus, per quas Dominicæ vineæ cultor Amandus, Trajectensium Episcopus, velut imbrifera nubes circumquaque pluendo discurrit, uti prædicat totidem verbis Hucbaldus in Vita S. Aldegundis cap. 1.
✠
Izvornik: Acta Sanctorum. Februarius, tomus I, Pariz: Victor Palmé, 1863. Prvi cjeloviti prijevod na hrvatski, objavljen 23. studenoga 2026. Prijevod i uređivanje: Tim Kršćanska stvarnost.