Preskoči na sadržaj
Kršćanska Stvarnost
Odaberite dan
Veljača
1234567891011121314151617181920212223242526272829
Ožujak
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Travanj
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Svibanj
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Lipanj
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Srpanj
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Kolovoz
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Rujan
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Listopad
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Studeni
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Prosinac
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Veljača
1234567891011121314151617181920212223242526272829
Ožujak
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Travanj
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Svibanj
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Lipanj
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Srpanj
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Kolovoz
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Rujan
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Listopad
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Studeni
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Prosinac
12345678910111213141516171819202122232425262728293031

✠

Acta Sanctorum · Svezak IV · 6. veljače

O sv. Amandu biskupu maastrichtskom u Elnonu ili Amandopolu u Belgiji

DE S. AMANDO EPISC. TRAJECTENSI ELNONE SIVE AMANDOPOLI IN BELGICO,

Sadržaj (53)
  1. Commentarius prævius.
  2. § VI. Monasteria in Bracbanto antiquo, et Hannoio, a S. Amando extructa. Diæcesis Cameracensis exculta.
  3. § X. Chronologia stabilita a nativitate S. Amandi usque ad annum Christi IOCXXXVI.
  4. § XIII. Res a S. Amando præclare gestæ ab anno DCLI ad DCLXIV.
  5. § XV. Tempus conditi a S. Amando testamenti, ejusque obitus.
  6. § XVI. Scriptum Elnonense de anno obitus S. Amandi excussum.
  7. § XVII. S. Amandi publica variis diebus veneratio Ejus Reliquiæ.
  8. § XVIII. Vita S. Amandi a variis conscripta.
  9. § XIX. Historia translationum et miraculorum S. Amandi a variis conscripta.
  10. § XX. Nantua in Beugesia monasterium an a S. Amando constructum?
  11. § XXII. Episcopatus Castellonensis an a S. Amando administratus?
  12. Prologus auctoris.
  13. Iter S. Amandi Romanum duplex. Ordinatio Episcopalis. Tempestas sedata.
  14. Episcopatus S. Amandi Trajectensis. Fidei doctrina instituti Calloani et Vascones.
  15. Monasteria a S. Amando extructa, miracula patrata.
  16. Inobedientia punita. Obitus S. Amandi.
  17. ALIA VITAAuctore Aquifano anonymo,Ex MS. Andreæ du Chesne.
  18. Alia vita
  19. Alia vita
  20. Epistola ejusdem ad Joannem Abbatem.
  21. S. Amandi primum iter Romanum. Verbum Dei prædicatum.
  22. S. Amandi secundum iter Romanum. Gandenses aliique instructi.
  23. Episcopatus S. Amandi Trajectensis. Epistola F S. Martini Papæ.
  24. Variorum institutio. Miracula a S. Amando patrata. Monasteria extructa.
  25. Tertium iter Romanum S. Amandi. Laus Elnonensis monasterii.
  26. Alia vita metrica
  27. Rescriptum haimini ad eumdem.
  28. A proæmium operis sequentis.
  29. Liber primus
  30. Introductio Poetica, a Christo et Apostolis ad S. Amandum. Hujus ortus.
  31. Liber tertius
  32. Mortuus a S. Amando suscitatus.
  33. Fides per S. Amandum propagata. Sclavi aditi. Exilii pœna irrogata.
  34. Reditus S. Amandi ab exilio. Baptismus S. Sigeberti.
  35. Episcopatus Trajectensis S. Amandi.
  36. Liber quartus
  37. Cæcitate et paralysi puniti, sanantur ope S. Amandi.
  38. S. Amandi mors, sepultura. Elevatio corporis. Epilogus.
  39. Versiculi a wlfaii
  40. De transl. corp. s. Amandi, ejusque ordinatione,
  41. De elevat. corp. s. Amandi,
  42. Ignis divina virtute accensus.
  43. A epitome historlæ
  44. C fragmentum brevis chironici monasterii elnonensis,
  45. Ex MS. Blandiniensi.
  46. Hist. miracul. s. Amandi corpore per franciam deportato, auctore gilleberto monacho elnonensi,
  47. Prologus auctoris.
  48. Miracula Lauduni, Calnici, Noviomi, et Duaci facta.
  49. HIST. MIRACUL. S. AMANDI, CORPORE PER BRAGBANTUM DELATO, AUCTORE FORTE GUNTERO MONACHIO ELNONENSI, Ex iisdem MSS. et operibus Philippi ab Eleemosyna.
  50. Prologus auctoris.
  51. Historia mulieris suspensæ
  52. Hymnus antiquus
  53. Hymnus alius

Liber tertius

Mortuus a S. Amando suscitatus.

Aspirante Deo describens carmine vitam Præsulis egregii sanctam celeranter Amandi; Quæ longis fuerat periodis jure notanda: Si fandi mihi larga foret seu magna facultas. Jam mediam breviore via festinus eundo Transgredior, binosque pedes ponendo vicissim Computo ter geminos, dum per compendia curro. Sic iter emensum est; reliquæ et præconia laudis, Rhetoricus cui sermo jacet, facundia marcet, Hinc conor brevibus temerarius arbiter horum Pangere versiculis, nullo complenda relatu; Orbis vêrbifluus si istos conspiret in actus, Conveniantque omnes una sub sede poetæ, Argumententur, modulentur, philosophentur. Vera quidem fateor, non omnes promere versu Virtutum laudes, ut dignum est, credo, valebunt: Ac, si utcumque queunt extrinsecus acta referre, Confiteor, nullo poterunt modulamine vocis Promere pro meritis, quæ sumpsit præmia in astris, Altius ille volat, quam garrula lingua recurrat. En figmenta canunt lyrico sermone poetæ; Quæ relegis cur, lector amans, cum nulla salutis Lucra gerant animis, labor oris, pastio venti? Quid tibi pugnaces poterunt præstare phalanges? Qua te veste teget palla discordia scissa? Cur doleas illa cæsas sub clade catervas? Functi functa canant, vivens vitalia pange. En meliora meo narrantur carmine gesta? Non gladios, nec tela refert pharetramque Camillæ; Sed memorat victam Christo sub Præsule mortem: Et quæ dona dedit caro dignanter amico. Qualiter et quondam Domini dilectus Amandus Mortis adhuc sub lege manens, et carne gravatus, Mortis jura tulit; clausum quoque carcere Averni Eripuit, vitæque hominem de morte reduxit, Commemoro stupidus tanti formidine facti.

2 Urbs fuerat quondam, quod adhuc vestigia monstrant, Tornacus, nunc multiplici a prostrata ruina Funditus, ah turres deflet cecidisse superbas. Est tamen inde frequens, quod aquis et merce re dundat: Nititur et geminis jam non lapsura columnisb. Namque arce in media templo surgente venusto Pontificale tenet solium: nec longe remotac Nicasius recubat pretiosa Martyr in urna Remorum Præsul, felix cui vita coronam Præbuit, et rutilam fuso pro sanguine palmam. Quid? multo ad castrum Francorum milite septus, Dotto Comes rigidus, regali missus ab aula. Venerat; et querulis impleta est curia turmis. Ecce trahebatur magna stipante caterva Fur vinctus multis multo pro crimine nodis, Conclamant cuncti; plebs omnis cominus astans Concinit esse reum: nihil his veniale fatetur, His turbis Sanctus medium se injecit Amandus: Flet, gemit, implorat, dolet, ejulat, obsecrat, orat:

A Quatenus huic misero misereri et parcere vellent: Illis cunctipotens misereri ut Christus haberet. Sed non obtinuit Sanctus, quod flendo rogabat. Dotto Comes tumidus quoniam crudelior omni Bellua erat, jussitque suo pro crimine furem Stipite confixum meritas exolvere pœnas. Interea est ductus, suspensus; mox quoque victus Morted fera tetras animam transmisit ad umbras. Quid tu, sancte Pater, totum memorande per orbem,e Tunc agis? agnellus pedibus prostratus adhæres Sævi nempe lupi, fuge ne te sorbeat ipsum. Erigere ad Dominum; nam quæ petis, ipse verenter Concedens stabilem tribuet dignanter honorem. Ergo domum Dotto est populo comitante reversus: Ocyus ad hominem Sanctus celeravit anhelus, Atque ubi defunctum miserum miseratio vidit Vivifici mentem firmans spiramine flatus, Depositum propere cognatam vexit ad ædem: Quo fuerat solitus portam pulsare supernam, Sternitur hinc arvis, magis inde propinquior astris: Atque preces simul et lacrymarum flumina fundit: Quæ quamvis vicina rigent confinia terræ, Altius ad celsum volitant scandendo tribunal, Angelico plaudente choro super æthera vectæ.
deponit S. Amandus,
et precibus
B Dicta hæc facta probant; verbum completio firmat. Sanctus enim incubuit precibus, prostratus in arvis: Nec prius ad finem felix oratio venit; Donec ambo simul diversis cominus horis Surgentes starent juncti (mirabile visu) Mortuus a morte, et Sanctus de pulvere terræ.

3 O quam conspicuum Dominus dilexit alumnum, Cui tam multa sui tribuit signacula amoris. Denique ceu præsens nobis scriptura revelat, Prævalut precibus sacris merifisque beatis Reddere distractam multo pro crimine vitam Defuneto, atque fanimæ jam jamque in tartara lapsæ Obtinuit veniam, Christo miserante, salubredem. Sit laus summa Deo, qui dona fidelibus addens, Ut possint exire animæ de carcere Averni, Tartara disrumpens, obstacula cuncta revellit, Interea madido discussis rore capillis Prævia venturum jam post sua lumina Phœbum. Terrigenis aurora suo monstraverat ortu. At virtus complens redivivi corporis artus, Addiderat reduces solidato robore vires, Ergo suos læti victor, vitæque reductor, Confessor Domini signis insignis honestis Poscit aquas; currunt celeres, tumulanda putantes
C Membra viri, peteret lymphas quod more lavacri: Ingressi incolumem inveniunt (mirabile dictu) Ordine converso cernunt residere verenter. Quis stupor hic fuerit, facti excellentia prodit. Fur redivivus enim vitam veniamque renarrat:g Largitumque sibi Sanctus lætatur honorem. Tunc igitur Fratrum sub Christi nomine plebi Ne populis prodant factum, obtestatur Amandus, Donec completo decedat tempore vite.
attactu vulnera sanat,
Cujus sancta manus dum singula vulnera palpat, Restituit celerem felix medicina salutem; Nec remanet sulcus, digitus quo currit honestus. Dicite doctiloqui, depromite digna diserti. Qualis est medicus? quo contingente, cicatrix Nulla patet plagis, conclusis undique cunctis. Quo meat ista salus? quo manat ab unguine virtus? Cessa lingua loquax, opus est hoc Omnipotentis: Per quem tanta valet quisquis famulabilis illi est.
a Factum id videtur superioribus bellis iporum inter se Francorum. Quammuam pos'ea quoque a Normannis et monasterium S. Bavonis in oppido Gandensi anno 8:00 incensum fuisse, trodunt Gesa Normannorum ante Rollonem e'corum partem (Menapios, quorum caput Tornacum fuit. Tarvisios id est Teruanox, aliosque maritimos) eo anno 8:50 deprædatam esse referunt Annales Bertinoni. Sed hxc Milo non attigit, nit forte poema suum post obitum Haimint, cui id dicavit, emendarit et auxerit. — b In MS. Amandino marqini adscrip'um erat:
Excidit ab ea jam, proh dolor! ipse columna.

— e Molavus ad 14 Decembr. in Nicasio ita scribit: Hujus Martyris pignora quædam Noviomagensis quidam Episcopus obtenta, ad suam pertulit civitatem. Quæ tam apud Noviomum, quam et apud Tornacum castrum, ubi nunc etiam servari perhibentur, claris referuntur illustrata miraculis. Deits nos ad illum diem. — d Altud MS fere. — e MS. Elnon. Nunc. — f Non quasi refigatur seinel lata damnationis sen'ertia; sed in similibus casibus non erat absoluta. — g Id est, se a Deo excunditum gaudel, non vero quod honore sibi a Fratribus ideo impenso lætaretur.

Fides per S. Amandum propagata. Sclavi aditi. Exilii pœna irrogata.

Ergo ubi fama volans sparsit memorabile signum, Fit populi subito multus concursus ad ipsum; Fervere ut miraris apes per prata, per hortos Erga purpureos florès, ac carpere morsu Quod referant pedibus cara ad præsepia curvis. Non secus has videas gentes insistere Amando, Conspicuo flori, hyeme atque æstate virenti; Quo sacrosanctum valeant baptisma referre, Virtutumque dapes ut dulcia mella reportent, Quis mundi Dominus prædulci pascitur haustu. Fana dehinc vacuo nudantur honore profana, Illorumque cadunt, quorum crevere labore. Inde ubi fana ruunt, vir sanctus templa reformat, Basilicas statuens et claustra monasteriorum: Perfidiam fidei contundit acumine fido. O quam magna viro concessa est gratia justo, Multiplicem meruit fructum qui germine ab uno! Incola vivifico sacratur fonte renascens, Præclara Ecclesiæ præcelsæ mœnia surgant. Felix ille obitus, moritur quo plurima pestis; Sed tamen illa salus multum felicior extat, Qua surgente uno plures in corde resurgunt. Hæc est, ni fallor, celsæ mutatio dextræ. Crescit amor Saneto, laudum celebratio Christo, Cujus in auxilio dum verbum prædicat omni In populo, fœcunda seges de cespite surgens, Reddit centuplicem virtutum gramine frugem.

3 Te neque Apostolica numquam purgata securi, Ac fidei sulceis, ullo neque vomere culta, Pertransisse virum doleas, Sclavinia tellus. Sicut avaro etenim cum multa pecunia crescit, Crescit amor, summamque famem completio gignit, Sic hic, si liceat fatuis conferre benigna, Crescere, quo crevit, virtutum lucra bonarum Accumulare parans, et avarior amplius extans. Partibus et multis cum sparso semine verbi Surgeret hinc atque hinc feliciter inclyta messis, Comperit astrictos Sclavos errore inimici: Quo se martyrium pro Christo posse mereri Confidens Sanctus, glacialem transiit a Istrum. Incipit et glebas duræ proscindere terræ, Inde Evangelii semen dispergit ubique, Per loça, perque domos, per rura et compita jactans; Fundit aquas siccis superis de fontibus arvis, Suggerit, immittit, concludit, compluit, ambit. Nil facto superest, quod dignum duxit, agendum. Is tamen ut segetem pleno non gramine votis Respondere videt propriis, cassum.que laborem Se saxis inferre dolens, resilire retrorsum Cernens conspicuum ferrum sulcantis aratri: Per vacuumque tuens in spinis quærere messem, Martyriique piam nec palmam prendere posse; Ad proprias iterum Christo est comitante reversus Pastor et agnus oves, ovium dux ipse suarum: Ne tamen incassum tantos fudisse labores Pœniteat, longumque iter properanter adisse; Nec quivisse aliquem, vel parvum, sumere fructum; Paucula grana legens coelestibus indidit horreis.

6 Te quoque, sancte Sator, dum nos comitamur euntem, Atque tuum sequimur felicem carmine cursum: Ignotum transimns iter, sermone meantes,

AUCTORE MILONE, EX MISS. LIB. IIA Quo nullus missus milleno ex agmine Jesum Vivificam jecit cornu curvante sagittam. Non Petrus, Paulus neque seminiverbius olim, Propter opus solitum veraci errore vocatus: Nemo alius validis quamquam confisus in armis Cuspidis eximiam jactavit acumen in illam. Servatum tibimet sed hoc certamen, Amande, est: Quoque jugo Regis rigidos non subdere quisti, Ille amor hæc tenuit: hæc duxit honesta voluntas. Quatenus ad Dominum perfusus fonte cruoris Victus morte quidem, sed victor amore redires. Qualis forte tuum texit constantia pectus? Qualis et invictum retinens audacia robur Fecit in ignotam regionem tendere gressum? De qua pro donis veniebant vulnera Francis, Rex quibus armorum valido munimine septus Terga dabat fugiens Franco comitante feroce, Tu socio sine perb markasc clusasque ruebas. Sed mihi parce, precor, quod servulus audeo supplex Suppliciter tecum querulam conferre loquelam. Ac votiva tui devoti sumito vota, Inde palatinam quia nunc intramus in aulam, Respice, Sancte, precor me nunc miseratus eumtem. Dirige tu calamum, ne promat inania, nostrum.Quod puer ad lucem materna prodiit alvo; Laudibus et votis auctorem prolis adorat. Illa tamen mentem lætam cunctatio adurit, Debeat in sancto qui fonte lavare puellum. Ut redit ad semet captiva memoria Regis, Discursare jubet celeres per regna ministros: Ac Sanctum merito adduci demandat honore. Qui tandem inventus, monitusque palatia adire, Regis jam dicti sese conspectibus infert, Quique ut adesse virum cernit, mox desilit alto E solio, rutilumque caput diademate terræ, Stabat forte Pii qua pes tunc pacifer, æquat, Inflectens rigidum sancta ad vestigia collum; Purpura pulvereis prosternitur inde favillis, Linguaque, quæ variis dictabat jura phalangis, Poscit, ut ignoscat scelus indulgentia sancta. At mitis fuerat, cui dulce, ignoscere probra, Felle carens, placida jugiter dulcedine servens, Ocyus a terra prostratum in pulvere Regem Elevat, et citius commissa piacla relaxat.D revocatur:ANIMADV. PAP. 106. sine socio.b cB Ne, dum rite tuos cupimus narrare triumphos, Offensa inveniat regalis virga locellum; Huc fraterna cohors precibus concurre canenti.

7 Rex Dagobertus erat, Francorum, et juratenebat: Sed tumidus rigida populos ditione premebat, Quique potestatis præcellens culmine cunctos, Qui ante ipsum sceptrum gentem tenuere per illam: Principibus durus, vitiis subjectus alumnus, Turpiter obsceno luxu maculatus ubique Infusum Veneris portabat in ossibus ignem. Ne tamen in messe hac spinæ compunctio surgat, Ac coeptum deturpet opus, caussatio cesset: Non tulit hos similesque modos constantia nostri Pontificis, querulam sed prompsit mota loquelam: Nec timuit renitens sævi mucronis acumen: In multis didicit quia victor fidere bellis; Nec pavitare ferum terreno in Rege furorem: Quem his agressum studuit pulsare loquelis. Scilicet æferni si limina tangere regni Curaret, meliora sume commercia vitæ Crimine semoto faceret, ne forte repulsus In chaos inferni scelerum tormenta subiret. Et quia sunt stimuli justorum verba malignis, Mox ut diecta furens arrectis auribus hausit, Jure licere sibi cupiens, quidquid libuisset, Derisum graviter Doctorem justa monentem Reppulit; ac tali viduavit hospite regnum. Quique repulsus abit, Dominum quoque Gentibus in-9 Alloquiturque dehinc hoc Princeps famine Sanc- tum: Pœnitet, alme, tuam, Doctor, sprevisse loquelam: Displicet, atque meo quod jussu injuria facta est. Sed nunc illa, precor, pietatis viscera cedant: Est quoque dante Deo immerito mihi filius unus, Quem tua consecret sancta ut benedictio, posco, Vivifico ac Christi digneris fonte novare, Utque illum doceas divina lege Magister. Tuque Pater pueri merito dicare secundus, Dum gignis sobolem præclaro germine fontis. Sed Sacer his dictis summo conamine fusis Obstat, commemorans sibi jussum ut semina verbi Spargeret, et gentes baptismatis amne sacraret, Non uni tantum sed multis affore missum. Egreditur, remanet cassata petitio Regis. Qui quia non valuit contemptus jura mereri, Credidit a proprii lateris custodibus ipsum Flectendum, misit socialis amoris amicos, Unam animam gemino sub pectore ut esse putares, Dadonem illustrem Eligio comitante benigno, In laicali habitu quos Principis aula tenebat. Sed post sub pedibus sternentes labile seclum, Ecclesias geminas stabiles texere columnæ. Inditus ille prior, sub cujus pontificatu Floruit in titulis Rotomagus celsa beatis: Compar et Eligius divino munere lectus, Quo Noviomus ut urbs vivente Antistite fulsit, Sic micat et tumulo multis virtutibus aucto. Salva fida fides, felix concordia aveto, Pontifices sancti meritorum luce corusci, Non mihi tam tenuis de vobis sermo mearet, Ni vos conspicuos scirem nutrisse Poetas, Qui possunt trimoda vobis a pipare Camœna, Nobile et auratis carmen cantare cicutis. Vos tamen o nostros petimus relevate labores, Et ceptum repetat jam linguae guttula cursum.filium educare renuit.monet.C Inditus ille prior, sub cujus pontificatu Floruit in titulis Rotomagus celsa beatis: Compar et Eligius divino munere lectus, Quo Noviomus ut urbs vivente Antistite fulsit, Sic micat et tumulo multis virtutibus aucto. Salva fida fides, felix concordia aveto, Pontifices sancti meritorum luce corusci, Non mihi tam tenuis de vobis sermo mearet, Ni vos conspicuos scirem nutrisse Poetas, Qui possunt trimoda vobis a pipare Camœna, Nobile et auratis carmen cantare cicutis. Vos tamen o nostros petimus relevate labores, Et ceptum repetat jam linguae guttula cursum.inductus a SS. Audoeno et Eligio,Markaa Id est. Danubium, De Sclavis supra actum. — b Marka, Teutonicum vocabulum, limitem provinciæ significat: quod saepius legitur in Annalibus Fuldiensibus arvo Milonis scriptis: videlicet ad annos 788, 827, 861, etc. Quod vocabulum extensum ad totam ditionem vet provinciam significandam: huic plures Markæ, seu Marcæ in Germania et Italia: et Præfecti limitanei Marchisi et Marchiones dicit. — c Clusæ sunt angustiæ adituum, quæ regionem aperiunt et claudunt. Apud Eoinhardum in Annalibus ad an. 817. Hernardus Rex Italiae omnes aditus, id est, clusas, quibus in Italiam aditur, præsidiis filmavit.Fet Markisus.Cluso.

Reditus S. Amandi ab exilio. Baptismus S. Sigeberti.

Et quamquam Princeps regalia semina jactet In triviis, tamen huic prolis non surgit arista; Ni veniant sicco stillæ de nubibus arvo. Quod tamen ut tandem potuit cognoscere, supplex Auxilium superis a sedibus expetit, orans Ut sibi nascatur, quo post sua sceptra regantur. Dante Deo meruit, quod mens devota petivit. Nuntius ut gaudens regalibus intulit aulis,

10 Ergo preces missi devoto pectore fundunt, Principis ut sobolem sacrato deluat amne, Educet atque illum per libros rore nigrantes. Qui si forte preces non Principis abnuat istas, Hujus amicitie tribuat conjunctio multum: Errante in populo ut liceat conquirere lucrum, Gentibus et multis divinum spargere verbum. Assentit tandem carorum famine victus: Intrat et invitus præcelsam Regis in ædem,b Clypiaco qui illo residebat tempore villa. Offertur puer huic alienis vectus in ulnis Ille, quater deno cui sol jam fulserat ortu. Quem manibus sacris ut sumpsit Episcopus almus, Et fusa est præstans oratio more sueto, Ac consignatus catechumenus extitit infans, Et precis in finem nullus responsa referret.

A Non confusa sonans alliso verba palato; Sed labiis patulis et clara voce boando Insonuit populis mirantibus ocyus: Amen. Inde salutiferi baptismatis amne novatus, Vivificis retulit Sigeberti nomen ab undis, Ac post Austrasias domuit ditione catervas.

11 Hic mecum Lector laudum concurre relatu, Dicito sermonis si fons tibi largus abundat, Et guttis pluviæ se linguæ comparat imber. Quis docuit puerum, quis sensus quæso suasit Hebraico sonitu ignotos proferrec fritillos? Quis pedagogus eum hac jussit voce boare, Quem vagitus adhuc puerili ætate tenebat? Enarra mihi quæso, dedit quæ schola loquelas Ignaras? docili quo floruit ille magistro? Scutica non teneros unquam ulla lacessit artus, Nec graciles digiti parvam tenuere tabellam: Et jam grandiloquos superat ratione sophistas. Vocibus externis loquitur, spernitque Latinas. A natura docet. Men quæ suggestio fundit? Hoc musto, o Judæa solens errare, calebant Qui cunctas didicere brevi sub tempore linguas. Hic, etymologia, tuus confunditur ordo, Infans dum fatur, nomen tibi tollitur istud; B Ne dubites asinam stolidum increpuisse Balaam, Huc ades, hoc opus est celebrandum laude perenni. a Pipare pracipue de gallinis dicitur. — b Imo Aurelianis, ut dictum supra et ad Vitam S. Sigeberti. — c Fritillus tabula est tusoria. Hic videtur Milo pro sono accipere.

Episcopatus Trajectensis S. Amandi.

His ita decursis, obeuntem missus ab alto Angelus evyxit celsi trans sidera coëli Pontificem, cujus Sedem Trejectus habebat: Sumeret ut rectis meritorum præmia libris. Quo a Obstat et indignum se tali clamitat actu. Sed cum more suo lustraret luce venusta Oppida, rura, casas, vicos, castella peragrans, Triste nefas, qui debuerant agnoscere primi, Ac verbum Domini plebi monstrare sequendum; Ecclesiæ gradibus prælari rite Ministri; Rejiciunt, spernunt, contemnunt, despiciuntque, Postponunt, pelluntque probum per probra Patronum, Quo sibi nil lucri, sed maxima damna tulere. Pulvis enim pedibus justis excussus in illis Accusator erit, cum tempus venerit illud, Præmia quo capient dextri, poenasque sinistri.

13 Insula dicta nitetb Calolo de vertice Sancti Scald juxta et gyris curvo sinuamine flexis Præbet secessum, nautis gratissimus amnis, Quam Sanctus, dictis cum pulsus abiret ab oris, Reperiens, sibimet tam mæsto in tempore credens Sufficere, et mentis purum renovare vigorem Secretus cupiens, aliquanto mansit in illa Tempore, multiplices studuitque levare labores. Dum tamen ille pio frueretur coëlitus actu, Atque polum jugibus cuperet conscendere votis, Alba velut geminis alis innixa columba; Æqua repulsores non distulit ultio dictos Pro meritis pulsare feros, ac digna rependens, Qui voluere magis habilem quam reddere honorem. Pressi multimodis ut possent scire flagellis, Quam carus Christo fuerit, qui spretus abisset. Plaga etenim coëlo veniens, et terra resultans, Proterit, inclinat rigida cervice rebelles, Evertitque domos, mores cecidisse ruina Testatur sonitu labens et pondere grandi: Ac viduatus ager segete et nudatus arista, His meritum spinæ pungentis reddit acumen Cum tribulis. Referunt commercia talia terræ, Quæ tanto cultore carent, nec vescitur illis Incola, ferre cibum quia matris in ubere tempsit.

14 Tu quoque plebs, libeat si cursim tangere prisca, Antiquis damnis prolata hæc vulnera sentis. Cladibus immensis non obstant mœnia firma, Sed sternuntur humi ceu pulvis flamine venti, Labunturque domus, quas non custodia fulcit. Nec mirum, compago ruat si turribus altis Funditus evulsa, stabilis quam linquit Amandus, Ecclesiæ nostrae defensio, celsa columna, Tabificos contra fremitus protectio perstans. Quo offenso, tibi mors; nobis salvatio venitc Servatio servata tuo dum viveret; inde Flebile ne funus seu mæstum corde dolorem Sumeret extremas in te cernendo favillas, Transiit ad Dominum, nudam te in morte relinquens: Qui tibi post nostrum miseratus misit Amandum, Ut solem radiis operum fulgore micantem. Sed tu lippa tuos oculos dum vertis ab illo, Et densas repetis noctis horrore tenebras, In manibusque lutum retines, dum lumina tergis, Ac luci adscribis quod tu minus inde tueris, Sic votis dimissa tuis in carcere ceco es.

Ni tamen huc redeas, et lumen amando requiras, Quod tibi depellens, nobis miserando dedisti. Non hinc probra tibi, nec jurgia reddimus ulla, Illius reditu sed congaudemus ovantes. Nunc nunc ergo tuam detergant carmina culpam, Laudibus ejectum dignis revocare memento. Pœniteat te jam sceleris, medicamina sunt hæc. Ac si, ut credo, tuam placarunt vulnera noxam, Et Sancti pietas crimen concessit enorme; Astipulare meis, quia non sunt carmina, rhythmis. Tu cantare vales, tu docta es plaudere versu: Tu nosti lyrico chordas contingere plectro, Tuque potens metrum centum reboare camœnis: Retia ceu filis sic libros texere verbis. Ast mihi vix tenuis decurrit ab ore susurrus: Dum tamen alma tuis aptatur musa libellis; Ne taceam laudare Deum, cum debitor extem, Noster honore Dei claudatur, posco,d libellus. Laus, decus, imperium, benedictio, gloria, palma, Majestas, et honor, veneratio, gratia, virtus: Sit Patri et Genito cum Flamine vivificante, Et nunc et semper dum secla futura manebunt: Pro meritis Sanctum qui glorificavit Amandum Clare comes, curam claustris concludito cannam. Sat sitiens etenim potavit, tollito rorem, Flebilis et ne jam rumpatur anhelitus, istinc Fige gradum, digitos dum tendo, quiesce parumpere. a Rex Sigebertus, Dagoberto aliquot tum annis mortuo, ut supra ostensum. — b Hanc lectionem supra prolavimus, ubi de Caloanis actum § 4. — c Colitur S. Servatius

15 Maii: is inminente ab altis barlaris Belgii vastitate obiit, ad quod hic alludit Poeta. — d MS. Elnon, labellis. — e Addebatur. Explicit liber m, habet versus ccccxxxvi. et jungebantur hæc capita libri IV.

Scripturus vates, quo fine Sanctus astra petiverit, admodum contremiscit, suosque libellos quatuor Evangeliorum libris subdens, ad finem sancti Amandi suique operis et prece tendit et carmine. —

2 Qualiter Vasconibus verbum Dei prædicans Sanctus repulsus sit, et de mimilogo a dæmone arrepto. —

3 De cæco ex aqua, in qua vir Dei manus lavit, illuminato. —

4 De reditu ipsius in Gallias et cenobio redificato. — 8 Quomodo pro eo quod municipium Nanto a Rege impetraverit, Mummulus insidias illi paraverit, —

6 Quomodo carnificibus divinitus cæcatis vir Dei mortem evaserit. —

7 Conversio laudis per energiam ad Sanctum. —

8 De muliere cæca illuminata. —

9 Allegorice cadem res repetitur. —

10 De monacho pro inobedientia paralysi dissoluto et verbo Sancti sanato. —

11 De obitu vel sepultura ipsius. —

12 Laus loci et de elevatione corporis ipsius. —

13 Oratio auctoris hujus operis. —

14 Clausula finalis cum prece completur.

Liber quartus

Vascones a S. Amando edocti. Cæcus illuminatus.

Hactenus eximios Sancti versatus in actus Præsulis, et, quamquam pede claudo, currere quivi. Sed nunc res mutuenda nimis tractanda, nec ullis Vjribus evolitare facit, super astra petendum est: Ut sermone sequar, quo non licet ire pedestrem. Primi namque mei properant hac lege libelli, Ut labor et meritum Sancti noscatur Amandi: Quartus hic est nunc, qui in manibus cudendus habe- tur:

Quos Evangeliis subjeci rite quaternis. Mattheus effudit donatus munere primus Carne Deum natum, qui Virginis ubera suxit. Hic quoque dum nostrae penetrat præcordia mentis, Scripsi hominem genitum, qui matris ubera linxit, Perfectum, purum, justum, dignum, immaculatum. Excelsnsque dehinc mandati famine Marcus, Vox clamantis, ait, deserta per arva leonis Insonuit, qui in morte oculis dormivit apertis. B Huncque sequens, quantum valui, sub carmine dixi, Quadrifidum verbum sanctum sparsisse per orbem. Consurgensque dehinc quod signat nomine Lucas Jura sacerdotii veteris sermonibus a infert, Quo crucis, ut vitulus, Christus mactatur in ara. Quo lecto, Sedem monstravi pontificalem, Conscendisse virum, fuerat qui victima viva. Flaminis et sacri quia gratia fusa Joanni est, Evolat ut pennis aquilie super aëthera vectus, Principium canit, atque ante omnia tempora Verbum Estque via simili me nunc properare necesse: Instat enim memorare itiner, quo Sanctus Amandus Iverit ad Dominum, meritos sumpturus honores: Viserit et requiem caelesti in culmine partam: Quo me nulla levat factorum penna bonorum. Velle meos animos urit, sed posse retentat. Currere lingua cupit; stridet sed nescia fari. Cordis in aure tamen si sibilus ille resultet, Impleat et mentem, calamum quo tingo liquore, Qui facit humanas asinam formare loquelas, Indocilemque virum querulo confundere rhythmo; Carmine succincto quæ restant gesta notabo.

2 Eia, age, Vacceiam late, mea Musa, vagantem, Fidentem frenis, torquentem tela lacertis, Pande, rogo, et vulgo vulgari voce notato: Si demas mutesque apices, Wasconia fertur. Quæ gens dura satis, variis incursibus instans, Ietibus ac crebris hostilia tela rependens, Extremis fuerat Francorum finibus hostis. Sed nunc vulnificis substrata est pacifica armis, Frenaque consilio tandem conducta salubri Non laniat morsu, sedb pacis in oscula tractat. Illis temporibus, quis Sanctus in orbe manebat, Ut Gallis fuerat sæva feritate rebellis, Sic erat et Christo, reliquum qui straverat orbem: Relligionis enim nudata decore jacebat In noctis tenebris, nulla illustrata lucerna, Horrendumque scelus, cui cuncta nocentia cedunt, Quo gignente solent reliquæ concrescere pestes, Cultum Christo habilem muta ad simalachra reflectens Idola credebat numen Deitatis habere. Hos ubi vesanos errorum comperit actus Præsul Amandus; ab his, quos Fratrum nomine dignos

Præsul Amandus; ab his, quos Fratrum nomine dignos Fecerat, accensus, horum celeranter adivit Belliger insignis terras: ut prælia Christi Bellaret, pariterque sui signacula Regis Invictus miles præfatis inderet arvis. Ut si multiplices non posset jure catervas Vincere, vel pulchram caperet per vulnera mortem:

Dumque ibi vivificis inferret spicula contis, Et multos aequaret humo, falsamque deorum Sterneret ad terram constanter relligionem; Unus iners, facilis, male lubricis, atque superbus, Turpis et impurus scurrilia proba susurrans, Quem merito vulgus vocitat cognomine mimum, Obstitit infelix stolide bacchante cachinno. Sed mox arreptus miser atro dæmone, plenus Quo fuerat pridem, cum vitæ risit alumnum, Ipse suis manibus male sano membra furore Discerpit, scindit, disrumpit, diripit, urit, Anteque quam patulos Erebi transcurrat hiatus, Dat certum indicium, duce quo deductus abiret. Ore uno stupeas millenas currere linguas. Tandem distortus vacuatus et hospite et hoste, Qui ingratus rediens animam violenter abegit, Abducensque facit secum penetrare gehennam. Qui fuit incentor culpæ, fit tortor in igne. Et quia sunt non læta satis quæ scribimus, hinc jam Tristibus omissis ad dulcia pergat arundo.

3 Ergo ubi gens sancto vacuata decore relicta est Antiquis tenebris, voluit quia spernere lumen Transmissum sibimet, quam se substernere luci: Lucifer ille nitens, cum jam repedaret ab illis, Pervenit quamdam tandem lassatus ad urbem, Cujus honorificis excepit Episcopus illum Obsequiis, meritoque colens reverenter honore, In manibus sacris latices perfudit, et ipsos Custodem monuit clausis inferre sacellis. Antistes namque is sat fidens extitit, illis Optatam invalidis præberi posse medelam. Spes neque tam firmos animos certissima lusit. Tempore quo quidam residebat ad ostia templi Mendicus, rebus pauper, sed lumine frontis Pauperior, quem hac affatur voce Sacerdos: O homo, si fidei retines in pectore lucem, Ablue aqua clausos oculos, qua Sanctus Amandus Abluit ille manus: hoc spondeo te renovandum Unguine, lux rediens cæcis infusa fenestris Monstrabit, Sancti quantum benedictio digna est: Nec vacuus credens fidei virtute redibis. Hæc promissa, carens mox pauper lumine, credens Sumpsit aquas, faciemque lavit, medicina lavacro Est comitata pio. O rerum conversio! Cæci Dum splendent oculi, fera mortis imago repulsa est. Dic, rogo, quisquis ades, quanta virtute Beatum Hunc fulsisse putas, cum præsens corpore adesset, Ac prece quam celerem quivisse referre medelam, Cujus lympha manus lucis largitur honorem? Cede loco, medice, trito cum pulvere, quid stas? Pulvere enim cœcari oculos res notior extat. Hæc si credis, aquæ superant collyria cuncta, Quam mundæ sordes. O quam purgatio pura! Quam doctus medicus, quo cuncta obscura refulgent, De cujus digitis stillant medicamina pulchris! Talia signa sni produnt vestigia Regis. Quod sequitur, perpes hinc Christo gloria summo, Dignus honor Justo, quo non pretiosior alter Ad cœli regnum sociorum ex agmine venit. Obvius ornata dum sponso lampade pergit, Manat oliviferis mox igneus ardor ab ulnis, Accendens propria reliquorum de face tædas, Fulserit et quanto demonstrant facta decore. a Codæx Elnon. effert. — b Vasconiam, xvo Milonis Regibus Aquiltanix subjectam, explicat Petrus de Maria sub finem libri 1 et initium sequentis Historiæ Bearnix.

Monasteria a S. Amando extructa. Periculum mortis cœlitus depulsum.

Dumque iter inceptum variis virtutibus iret, Francorum ad regnum felici tramite venit,

A Elegitque locum, quo verbum spargeret aptum, In quo, devota Fratrum comitante cohorte, Qui varias Christi tulerant pro nomine pœnas, Sacra monasterii construxit claustra novelli. Felix illa fuit sub tanto schola magistro, De qua multiplices procedunt jure Sophistæ, Pontificum numerosa cohors, doctique Patroni Ecclesiæ, verbis puri, gestisque nitentes. Gallia, jam rediit Sanctus, lætare, benignum est, Sparge alacri flores, tibimet salvatio venit. Hac etenim non parte cadis, qua turris olympo Contra sanguineas acies et bella Damasci Forte tulit caput, ultra et sidera constitit ipsa. Nam si pervalidæ Oceani de parte procellæ Irruerint, nullo quibunt transcendere pacto, Passibus egregiis quo gressum fixit Amandus: Si tamen egregii secteris jussa Magistri. Est neque, quod timeas ferventi in turbine, freta Hoc ductore tuo, qui non debellat iniquos Armis, sed meritis hinc usque ad sidera notis.

5 Tempore quo Princeps regnum Hildericus agebat, Invasasque gravi bello tractabat habenas, Dum fremerent reliquæ Martis certamine gentes, Et gladii gladios, umbones redderet umbo; Ac frater fratrem, genitus premeret genitorem, Saevaque vastaret populos populatio multos, Tempestate gravi totum grassante per orbem; Non turbo hic tenuit, Justique ligamine vinxit Brachia, nec tanta rerum vertigine victus, Liquit opus cœptum, lueris fidelibus ardens. Sed Regem petiit jam dictum cernuus ille, Quafenus illi aliquem præberet jure locellum. Sacra monasterii strueret quo cœpta venusti; Quem mox ut petiit Princeps dedit: inde repente Talibus in rebus quoniam fuit impiger ille Ecclesiæ jecit fundamina more sagaci. Dumque ibidem cœptis perstaret Justus in illis, Mummulus invidiæ facibus flammatus acerbis, Urbs Ozidinsins cujus subjecta, sedile Ornabat celsum variorum gramine florum. Indignans graviter Sanctum impetrasse locellum, Evomuit furiis conceptum mente venenum, Direxitque suos stimulante furere ministros Audaces animis atque armis amplius auctos: Illi acuens gladios, qui pacis lator in omni Orbe fuit, superi qui prompsit pascua regni. Hunc inimice ferox, cur tali fraude repugnans Persequeris, carumque Deo insectaris alumnum? Audieras, tibi quæ scansurus ad astra magister Pacificus dederit servandæ fœdera pacis: Cur pignus hoc, dum meditaris inania, scindis? Cur te tanta tenet sceleris scelerata cupido? Nonne decens fuerat sudores tergere tantos, Ac commune bonum sociali ornare labore? Quid facient alii, dum quæris Episcope bella, Ac humana tuum si non natura reatum Comprimit, ordo, gradus, neque te dilectio frænat? Suspice, fulminei venient de nubibus imbres, Placabitque tuos cœlestis turbo furores. Angelicas acies, armatas, auxiliantes, Ferre videbis opem signis victricibus amplam. Ferre necem telis cui nunc minitaris iniquis. Carnifices quoque pulso loquens, qui jussa volebant Patrare, et sceleris pariter consortia ferre: Quos aliena reos adduxit missio noxæ, Qui callente dolo se fallere posse putantes Illum, plenus erat qui puri fluminis haustu, Fingebant falso fallaces famine falsa, Aptaque rura satis se Sancto ostendere posse: Si comitetur eos caussa studioque tuendi. Callidus et quamquam miles simulaverit ore, Finxerit et tanto mendacia dicta Prophetæ, Quem monstrante Deo nil clausum, nilque latebat
Occultum fibris, nil rectum pectoris antris. Auribus in cujus sic mens ut lingua sonabat: Non tamen injustis scelerum latoribus ipse Obstitit, aut sævis monstravit terga ministris. Tanta nec invictos animos formido pererrans Dispulit, aut stabilem liquit constantia mentem: Martyrii jugiter quoniam fervebat amore. Et quamquam dederit nunc temporis optio votum Martyris, emerito non est fraudatus honore. Hinc superis magis est laudanda potentia Christi Quod dedit huic palmam gratis sine vulnere mortis.

6 Jamque supercilium montis pia victima adivit, Percussorque ferus, ceu quondam sanctus Isaac, Utque maligna manus nimium crudelis Jesum Quando furore calens, ad montis culmina nostrae Auctorem vitæ pertraxit præcipitandum, Si tunc posse, velut furibundum velle, habuisset. Haud secus hic Justus, cum staret mitis, ut agnus. Subvacuis pietate lupis, mox cœlitus atræ Collectæ nubes oculos clausere malorum, Nec phœbea patet digno fatis ordine lampas: His retrahit jubar et radios convertit in umbras, Qui rutilo spoliare student splendore lucernam, Lucida diffugiunt oculis, nox ingruit ampla: Tempestasque ruit commixto grandine grandis. Ergo solo strati culpam justumque fatentur Supplicium, veniam rogitant: curuatur adorans In terram Justus, pietatis anore repletus: Ac membra herbigeris prosternit in aggere glebis; Nec prius absistit studio votoque precandi. Donec ætherei se submisere furores, Nimborum tonitrusque etiam cessere fragores. Dumque serena illis se reddunt æthra ministris, Noscunt quam merito sit Santus honore verendus. Ite domum missi, factumque referte Patrono, Carnifices alios ne post vos mittat Amando. 7 O nimium dilecte Deo, cui militat æther, Cujus in auxilio cœlestis machina frendens Bella parat, lumen retrahit, letumque minatur. Pro lituis tonitrus, pro telis igneus imber, Pro parmis quassans immurmurat arduus axis. Quid mirum est servisse tuis terrestria jussis, Quando elementa simul quatiuntur, fervet Olympus, Cum tibi, fida tuis spes, mors injusta paratur. Et quamquam sint magna satis, quæ gesserit ante, Plus tamen ista nitent, quæ cœli ex arce refulgent. Pulcher ubique, polo, terra, pontoque coruscans, Respice diffusos jam jam miserendo fideles; Hisque jugem precibus sacris deposce salutem; Quatenus invictas retinentes pectore vires, Nec mala nos frangant, nec mentem prospera raptent.
D AUCTORE MILONE, EX MSS. LIB. IV. martyrium illaturos S. Amando, in montem ab- ducto, sed cœlesti mi- râculo servato.
E
F

Cæcitate et paralysi puniti, sanantur ope S. Amandi.

Instat iter, jam jamque sequentia gesta retorquent Carminis excursum, canitur res digna relatu. Mentio namque viri venerandis laudibus apta est, Namque Evangelium populo dum prædicat omni, Nescius incepti curam laxare laboris, Lassatosque artus modica reparare quiete, Perlustrans pagi confinia Bellovacensis; Apud Bellova- censes a Rossontus locus est, quo Sanctus venit anhelus a Qua modicus ripis refluit, sed massus opimisb b Ubere frumenti copiosi et munere Bacchi:c Nec procul a tractu, quem cursus competc Oronnæc Hic fuerat mulier geminis viduata lucernis: Fronte subobscura noctis simulatio vera, Haud brevibus spatiis densa caligine durans. Cujus nempe modum dum Justus cominus instans Scrutatur, didicit caussas tempusque negatæ Lucis, et auguriis justas quæsisse tenebras,

A Frondicomæque Deæ se deseruisse renarrans. AUCTORE MILONE, EX MSS. LIB. IV. Ducit eam rigidis ramorum flexibus arbor, Quo caput extulerat perversa fruge colonis Noxia lætiferum gignens radice venenum, Rustica plebs prisco quam consecraverat hosti. Fudit et ut mulier plangens lacrymansque querelas, Reddidit has Sanctus miseranti pectore voces: Non miranda refers, mulier cæcata reatu Cum proprio plangis discrimina crimine creta. Magna sed admiror quam sit clementia Christi, Cujus larga nimis te jam patientia portat, Cujus ad offensam proprio famulabilis hosti Emeritum retines damnum justumque pudorem. At tibi si superest amissæ cura salutis Assensum nostris jam nunc præbere loquelis. Ocyus audacter Dea quo stat pestifera, ito, Spe stabili confirma animum, dextramque bipenni, Arbor ut ad terras jam proruat acta securi, Quam veneraris: enim citius promitto futurum Credula si fueris, felicia vota reportans, Quod capies celerem membrorum animæque medelam. Nec mora dum properat mulier ducente puella, Arbor eam truncare Deam, frondensque cacumen Relligione carens succisum tradere flammis; B Perspiciens Sanctus fidei venerabile lumen Interius fulgere, Crucis celebrabile signum In frontis medio gemina inter tempora sculpsit. Mox quoque conspicuus delatus colëtis ignis Splenduit, et clausæ patuere in fronte fenestræ. Sic veneranda manus jubar infert, atque relinquit Nox oculos, exulque dies illuminat orbes, Ac mediis tenebris aurora crepuscula fundens; Miratur radios frons illustrata serenos, Quam tamen instructam veteres contemnere culpas, Noxia quis pridem creverunt vulnera in illa, Incolumem linquens, reliquos visurus amicos, Dimisit Sanctus, tanti largitor honoris.

9 Historiæ manifesta fides, sed mysticus illi Intellectus inest silvis umbratus opacis, Quem tentabo loquens festino pangere versu: Ut resonans antiqua novo symphonia flatu Impleat arentes supero spiramine versus. Arbor prisca fuit, qua vitam perdidit Eva, Nomen habens vitæ, si culpis abstinuisset. Pro dolor! anguino nimium decepta suasu In letum lapsa est, vetitum dum sumpsit edendum, Ad certum per lucra ruens male credula damnum. Sed Crucis in ligno Vita moriente, piati Sunt scelerum morbi, et vetiti transgressio pomi. Aspicis antiquam præsenti in stipite formam, Auguriis mulier cui dum famulatur ineptis, Scire futura volens, et jam præsentia perdit, Ac meritas cæcata capit pro luce tenebras. Sed Sanctus veniens errores dispulit atros, Arboris et docuit flexū succidere ferro, De quo magnificus cecinit Baptista Joannes, Arboris eximiam radici instare securim Fulgenti nocuos quæ truncat acumine succos, Et reparat celerem pia per collyria visum, Unguifer et medicus sic lumina reddit Amandus.

10 Hocque quod accumulans laudum præconia Justus. Magnificis gestis complevit, rite canamus. In grege multiplici Domini quem fecit alumnus Divium portare jugum, servire Tonanti, Unus erat reliquis prælatus honore catervis, Ut victum sociis et congrua cuneta pararet: Qui dum monte tumens jussis parere Magistri Despicit et vinum plaustris portantibus utens Ad Fratres deferre suos, Sanctoque negare, Quod sibimet deessent quæsita vehicula, pergit; Sternitur infelix subiti discrimine morbi, Et fera paralysis vastans crudeliter artus Occupat, et laxis in membris regnat habenis; Elataque nimis sumptos cervice rigores Ocyus excutiens herbis flaccentibus æquat: Ac miserum corpus letali clade gravatum Pestis acerba feris stringit hic inde catenis, Sanguinis arebant siccato flumine venæ, Languida et attractis marcebant brachia nervis Ac tenuem flatum de nare frequentius efflans, Singultus miseros mutus sermone iterabat. Jam quoque progrediens animæ calor ostia vitæ Transibat; sed adhuc medicus vivebat Amandus, Cujus erat meritis ægro tribuenda medela. Is monasterio Fratrum famulante cohorte, Navigio deductus erat, cum rite peractis Officiis, mensis resideret Sanctus, edendis Esuriens epulis, dapibus sed pastus olympi, Discipulique Pater noscens miserabile vulnus, Leniter arridens miseranti pectore fatur: Magna quidem patitur, sed adhuc potiora meretur, Hunc quoniam nobis jactantia vana rebellem Contemptusque facit, nimium quis deditus extat. Dixit et electum Fratrum de plebe benigna Presbyterum, optatæ gerulum jubet esse medelæ, Parte data panis, calicis quoque pocula læti, Vade, ait, et monacho fer hæc mandata jacenti. Hauriat ut calicem cum missi fragmine panis, Crastina cumque dies nocturnas sparserit umbras, Et sol flammicomus puro rutilaverit ortu, Visurusque illum celeri properavero gressu; Excussus propriis pulso languore grabatis, Incolumis surgat solidatis, impero, nervis, Obvius ac sano procedat corpore nobis. Quid sermone morer, cum non medicina moretur? Missa etenim monacho Patris benedictio vitam Reddidit, et vires medico mandante recepit. Hinc celer exiliit summo conamine (tellus Jam prope functa, suis enisa adstare columnis) Nec cunctatns iter jussum properare viator, Adventante viro procedens obvius almo Occurrit sanus, gratesque rependit opimas: Linguaque percusso dum format verba palato, Insonuit sermo clara de fauce loquentis, Surrexisse dehine vita remeante cadaver, Admirans Fratrum eecinit cum laude caterva. Qui tamen admonitus mores mutare protervos Sospes cum venia sociis mirantibus ivit. Materiæ locus est triplicatum texere funem, Pagina sed multo versu completa redundat. Nec capit ulterius finalis clausula libri, Pluribus et quamquam studuissem pangere verbis Gesta viri, quivisse tamen non cuneta notare Confiteor: nec enim tam parva peregit, ut ullis Dicere sufficiam scriptis aut promere metris; Quod fidei donum, meritum moresque benigni, Quanta per ægrotos curatio. gratia quanta, Virtus, bella, labor, patientia, palma, triumphus. a Ita MS. Elnon. alterum habet Rossomtus, at Ressontum, seu Ressonum, posteris dici supra notavinus. — b Margynti alterius MS. adscriptum erat, Naviolus. — c Imo, Aronde, ut supra ad- notatum.
D
misso panc et calice
E
Imperio S. Amandi
sanctus,
emendatur.
F

S. Amandi mors, sepultura. Elevatio corporis. Epilogus.

II Actenus ad finem celerans oratio ducta es Tramite difficili, sed nunc per devia coeptum Flectis iter, timidis et te convertis habenis: Forsan ob hoc, sub triste aliquid quia gesta loquuntur Pro a dolor! est rutilo comptum fulgore beatum, Egregios cujus mores descripsimus usque huc, Qualiter ad vitam per mortis limen eundo Transierit, superi ponendus in aetheris aula, Diflugere, et finem lacrymoso pangere cantu,

A Calcetenus ductum metuens concludere textum. Si refugis functum, vel dic per secula vivit: Vivit enim angelicis sociatus vite catervis. Tristitiam liquit moriens, planectumque per arva: Lætitiam fecit cælestibus arcibus amplam: Terra tenet terram, concrescit pulvere pulvis, Mortuus in tumulo recubans perdona coruscat. Ast speciosa choris anima est conjuncta supernis.

12 Nempe monasteriis per rura per oppida sparsis Celsior et melior sese structura levavit Helnonis nostri. Locus est de flumine dictus, Quod recipit largoque sinu Scarb purior effert: Qui fonte ex gemino Jordanis morte meantes; Dulcia commixtis conjungunt basia labris. Quo tumulum retinet Sanctus virtutibus auctum. Qui locus immenso decoratus honore nitescit, Pax ibidem, pietas, bonitas, concordia pollet, Spesque, fides, fraternus amor, dilectio summa. Omne bonum retinens, ad cæli culmina tendit: Omne malum vitans, discrimina noxia pellit. Nulla pericla pavens, ubi debilis omnis et æger Vota petita, fide in medium currente, reportat. O locus o felix fecundo germine cespes! Cunctis macte bonis æterna in secula salve.
B Veste, ove, messe, bove, alite, melle, ape, flumine, pisce, Glande, sue, flore, fronde, imbre, gramine, vite, Omnibus his polles tali moderante colono. Omnibus his retines hoc fœcundate Patrono. Flumina dant pisces, segetes terrestria solvunt: Escis nempe cares nullis, quia fruge redundas. Incola namque famem non ore sed auribus haurit. Rem canimus miram, quæ credula corda requirit, Vivere post mortem poteris hac scire Beatum.
b Curricula annorum centum vergente recursu Transierant, numerus pariter partitus et idem, Transiit ætheream quo vir venerandus ad aulam, Cum corpus tumuli disjecta mole levatum Incolume inventum est, et dens sublatus ab ore Fudit sanguineas ut vivo e corpore guttas. Abneget hoc facile est, quisquis de corpore Jesu, In cruce confixi percusso militis hasta, Non credit manasse sacras cum sanguine lymphas. Si quæris testes, fidei virtute vacillans, Huc venias, moneo; aspicies diversa virorum Agmina multiplicesque senes ætate verendos: Vas quoque susceptos poterit monstrare cruores.

13 O genitor, pastor, doctor, nutritor, amator! Quo locus iste nitet tantorum dives honorum, Quem cæli regnum veneranda pace receptum Exaltat, decorat, collaudat, honorat, adornat: Intecede piis veniæ commercia servis, Ac largire tuis consortia lucis alumnis. Cumque Deus veniens cunctum concusserit orbem, Cum tremulam terram velox exusserit ignis, Et sol detracta ceu saccus luce carebit, Lunarisque globus survo claudetur amictu, Sulphur, pix, horror, tortor, tormenta, caminus Affuerint. Judexque sedens justissimus illic, Sanctorumque cohors ornata sedilia habebit, Inter et hos Proceres cum celsum jure tribunal Consulibus junctis consederis arbiter orbis, Judicium et justum libris pandetur apertis, Heu quid faciam tunc? me quis Sanctus ab ira Conteget instanti? quæ me defensio tantis Cladibus eripiet? cujus sub tegmine montis Abscondendus ero, flammis ne exurar acerbis? Quod me tunc operis justi velamen opertum Eximet et tanti secernet ab igne camini? Oro, tui tunc, sancte Pater, miserere poetæ, Dextris atque tuum turmis conjunge Milonem. Extremum sat erit vel commeruisse locellum. Est etiam mihimet fiducia magna misello,
Februarii T. I.

Hoc opere horrendos extingui posse furores, Schemate quod vili scriptum est sed vate fideli. Parvus honor carmen stolidum est, sed grandiamoris Sunt mihi vota tuis in laudibus, optime Pastor. Et si respicias animi præcordia nostri. In his quam fuerit nobis devota voluntas, Non damnanda aderit, velut æstimo, parva facultas. Orbis honor, nostrumque decus, Pater alme, valeto, Ante tuum tumulum jugiter recinemus, Aveto, Tu dignus salve, nobis præbeto valere.

14 En opus, alme Deus, hominum Sator atque Redemptor Ad laudem obtulimus præclari Præsulis istud, Acceptumque tuis ut sit conspectibus oro. Omnis in ecclesiam mundus sua munera defert, Ille nitet sensu velut auro, munus et alter Argenti eloquio portans candescit honesto, Cantorumque chorus vocali concinit ære, Fertur ab hoc coccus gemino bis tinctus amore, Offert et tortam carnis maceratio byssum, Lignum incorruptum hic corpus gerit immaculatum, Actibus ille piis ceu pulchro splendet olivo, Perfususque bono ut thymiamate fragrat odore. Ast ego munificis commixtis coëtibus assum Pauper, egenus, inops, trepidans, confusus et angens: E Qui fero nil placitum, quod in aram ponere fas sit. Pellis ob hoc mihi rubra genas verecundia pingit. Hoc carmen textum caprinis offero pilis, Meque simul hircum pro crimine mortificandum. Sed qui pro minimo viduam quadrante beasti, Munera quæ solvo placato suscipe vultu, Et tua laus nostro perduret in ore per ævum, Qui solium regnumque tenes per secla supernum. Care, meum completur iter, requiesce, viator.c a MS. Elnonense, pudor. — b Hanc elevationem contigisse annis 123 post obium epus diximus: 13 — c Addebatur Explicit Vita B Amandi Confessoris Christi, de prosa oratione in Herolcum carmen metrico stylo transfusa, habens libellos IV, in quibus continentur versus MDCCCXVII.

✠

Izvornik: Acta Sanctorum. Februarius, tomus I, Pariz: Victor Palmé, 1863. Prvi cjeloviti prijevod na hrvatski, objavljen 23. studenoga 2026. Prijevod i uređivanje: Tim Kršćanska stvarnost.

6. veljače Kalendar godine