Preskoči na sadržaj
Kršćanska Stvarnost
Odaberite dan
Veljača
1234567891011121314151617181920212223242526272829
Ožujak
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Travanj
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Svibanj
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Lipanj
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Srpanj
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Kolovoz
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Rujan
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Listopad
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Studeni
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Prosinac
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Veljača
1234567891011121314151617181920212223242526272829
Ožujak
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Travanj
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Svibanj
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Lipanj
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Srpanj
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Kolovoz
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Rujan
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Listopad
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Studeni
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Prosinac
12345678910111213141516171819202122232425262728293031

✠

Acta Sanctorum · Svezak III · 28. siječnja

O sv. Valeriju, biskupu Zaragoze u Španjolskoj

DE S. VALERIO EP. CÆSARAUGUSTANO IN HISPANIA

Sadržaj (4)
  1. S. Valerii exilium, mors.
  2. Reliquiæ, earum translatio.
  3. CAPUT IV. Miracula ad reliquias.
  4. Reliquiæ Cæsaraugustæ, et Rotæ.

S. Valerii ortus, natalis, Acta.

Cæsaraugusta, Tarraconensis Hispaniæ nobilissima civitas, regnique Arragoniæ caput, ab Aurelio Prudentio Consule Romano, cive suo, prædicatur lib. περι στεφάνων, hymno 4 studiosa Christi, sola in occursum numerosiores Martyrum turmas Domino parasse. In his Vincentius fuit, etsi alibi ortus, cujus martyrii, Valentiæ consummati, Acta XXII Januarii dedimus. Comprehensus cum eo S. Valerius, (cujus ipse Archidiaconus erat) atque in exilium relegatus. Utrumque eodem hymno laudat Prudentius:

Inde, inquit, Vincenti tua palma nata est, Clerus hinc tantum peperit triumphum: Hinc Sacerdotum domus infulata Valeriorum.

Quibus ex verbis haud ducunt nonnulli conjecturam, illustrem extitisse Cæsaraugustæ Valeriorum familiam, Romano tamen sanguine propaqatam. At nonnulli Græcum fuisse Valerium nostrum, a Sixto II Romano Pontifice Cæsaraugustam adductum, atque Antistitem civibus datum, tradiderunt, absque veterum testimonio.

2 Verum undecumque ortus fuerit, Diocletiano imperante cam Ecclesiam regebat, eximia præditus vitæ innocentia et sanctitate, singulari eruditione, morum suavitate et mansuctudine carus omnibus et venerabilis. Pietas illius et eruditio commendantur invetustis S. Vincentii Actis, quæ in monasterio Rotensi extare testatur Martinus Carillius, unde ista recitat: Hispanus noster Vincentius, Christi Martyr invictissimus, tamsancti Præsulis pia doctrina, doctaque pietate allectus, tanti Doctoris extitit discipulus, non solum moribus incorruptis, sed etiam vitæ sanctimonia atque divini verbi præfulgentia, qua tunc potissimum inter orbis terrarum provincias fulgebat civitas Cæsaraugustana.

3 Plures tamen fuerunt Cæsaraugustani Episcopi Valerii. At non id persuadet vulgatum Dextri nomine Chronicon, in quo ad annum 300 Christi ista habentur: Januarii Tom. III.

Urenæ patitur S. Valerius Episcopus Cæsaraugustanus, x die mensis Januarii, relinquens posteris constantiæ exemplum; dein ad an. 423: Vincentio Episcopo Cæsaraugustano Valerius subrogatur. Nec M. Maximus, qui in Auctario ad Dextrum an. 497 scribit: Petro Cæsaraugustano, qui successit Valerio tertio hujus nominis, subrogatur Simplicius etiam Episcopus. Utrumque refutat Carillius, et Chronicon illud, Dextro adscriptum, merito explodit. At duos saltem extitisse Valerios constat. Nam cum Hosio Cordubensi, Eliberitano Concilio Valerius Cæsaraugustanus interfuit. De tempore ejus concilii non convenit inter auctores: plerique sub Constantino habitum asserunt, quidam sub Diocletiano circiter annum 300. De loco etiam concilii disceptant, dum quidam habitum volunt Illiberi, quæ nunc Colibre dicitur, in Ruscinonensi ditione sita, quam Plinius lib. 3, cap. 4, scribit sua xtate magnæ quondam urbis tenue vestigium extitisse; alii Eliberi: (si tamen in voce ipsa differentia est, cum Ptolemæo hæc ἰλλεσρις, illa ἰλλεσρις dicatur) fuit hæc Turdulorum urbs in colle, qui nunc Elvire dicitur Granatæ urbi vicinus: hic potius celebratam synodum illam existimant, quod qui interfuere Episcopi, plerique ex interiore illo Hispaniæ tractu fuere, Hispalensis, Toletanus, Malacitanus, Bastitanus, Cordubensis, Emeritensis, Accitanus, etc. non e Gallia Narbonensi, ad quam Illiberis altera pertinebat, Volcarum Tectosagum urbs, ut ex Ptolemæo patet. Huic qui interfuit Valerius, cum plerique nostrum hunc, S. Vincentii magistrum, fatentur fuisse; licet qui post Nicænam coactam hanc synodum volunt, ideo Valerium alterum illius successorem statuant. Alter indubie fuit Valerius Cæsaraugustanus, qui concilio Cæsaraugustano subscripsit, sub annum Christi 380, ut conficit Loaysa, et patet ex collegarum qui istihc adfuerunt xtate.

4 Agitur primi illius Valerii natalis XXVIII Januarii; quo die Martyrologium Romanum: Cæsaraugustae S. Valerii Episcopi. Quamvis aliis quoque diebus in aliorum fastis memoretur. Nam XIX Janu. ista habentur in MS. Florario: Item S. Valerii Episcopi scopi et Martyris. Hic B. Vincentium Levitam ad omne opus bonum aptavit, cum quo apud Cæsaraugustanam civitatem martyrium tolerat anno salutis 303, at XXII Januarii, vetustissimum MS. Martyrologium S. Hieronymi: Spania civitate Valentia S. Valeri Episcopi, et Vincenti Diaconi. MS. Martyrolog. monasterii S. Maximini Treviris: In Hispanis civitate Valentia passio S. Valerii Episcopi, et Vincentii Diaconi et Martyris, qui passi sunt sub Daciano Præside; refertur et in MS. Dungalensi; quod nimirum eo die S. Vincentius ejus Diaconus collatur. XXIII Januarii Galesinius ita scribit: Casaraugustæ in Hispania S. Valerii Episcopi, qui Datiani Præsidis jussu, ab episcopatu in exilium pulsus, pro fide multa perpessus, miraculorum laude clarus, quievit in Domino. In notat. testatur se MS. codicem sequi. Denique XXIX Januarii agit de eo Marietta et alii, atque etiam Breviarium Toletanum, (ut scribit Baronius in Notationibus) vetus fortassis, nam in novo fit eo die de octava S. Ildefonsi, ac Valerii nulla mentio est.

5 Pauca de S. Valerii rebus omnino comperta et veterum testimonio probata sunt. Solum ex Actis S. Vincentii, quæ XXII Januarii dedimus, ista habentur: cumdem beatissimum Martyrem gemina scientia sub B. Valerio Cæsaraugustæ civitatis Antistite efficacissime claruisse, et ab eo diaconii arcem suscepisse. Et quoniam idem Episcopus impeditioris linguae fuisse dignoscitur, tradito doctrinae ministerio venerabili Vincentio, ipse orationi et divinae contemplationi sedulus insistebat. Sæviente dein adversus Christianos Datiano, protinus Valerius Episcopus et Vincentius Archidiaconus, fidei soliditate et spe fruendi victoria subnixi, in confessionem Deitatis alacriter concurrerunt, tanto feliciores se futuros esse credentes, quanto acriora tyranni supplicia pia longanimitate certassent evincere. Unde certaminis ac penarum dilatio, remunerationis eis videbatur diminutio.

6 At Datianus Judex Sanctos Dei primo Valentiam sub carcerali custodia, et famis miseria, ac catenarum stridore pertrahi præcepit, ut eos vexatione itineris frangeret, et facilius subigeret injuria, quos videbat non posse de pecna superari. Qui cum manibus et cervicibus immensa ferri pondera sustinent, et per omnes artus jam tunc mortis supplicia paterentur; cumque jam defecisse eos crederet jugi injuria, et tamdiu a publica conversatione seclusos nec corpore prævalere, nec spiritu, timens ne sævitiæ suæ damna pateretur, produci jussit e carcere, nolens eos ante tormenta vitam finire: quibus proponebat quod nec mortuis parceret, si deorum suorum culturam suscipere renuissent. Hinc pavefactus ad conspectum eorum, quod integri corpore et viribus essent, et inter supplicia fortiores, ait suis: Ut quid istis largiori pastu indulsistis et potu? Mirabatur enim furore cæcus, robustiores esse quos Deus paverat.

7 Et mox conversus ad Episcopum: Quid agis, inquit, tu, Valeri? quid sub nomine religionis contra Principes facis? Nescis quia qui regalia decreta spernunt, de vita periciltantur? Jusserunt Domini orbis et Principes, ut diis libamina persolvatis, nolentes dignitatem veteris culturæ novis et inauditis legibus profanari. Undequod monemus, obsequenter attende; quatenus tuo exemplo inferiores facile suscipiant, quod te, qui religionis hujus cerneris esse Episcopus, viderint non sprevisse. Sed et tu Vincenti verbis meis salubriter obaudi, quem et nobilitas generis, et decor commendat gratissime juventutis. Itaque vestræ definitionis sententiam in commune edicite, ut aut consentientes honoribus amplificemini, aut contemnentes, tormentorum suppliciis subdamini.

8 Cumque reticeret Episcopus, erat enim miræ simplicitatis et innocentiæ; eruditus scientia, sed, ut præmisimus, impeditioris linguae; ait Vincentius: Si jubes, Pater, responsis Judicem aggrediar. Et B. Valerius, Dudum, inquit, fili carissime, divini verbi tibi curam commiseram: sed et nunc pro fide pro qua adstamus responsa committo. Sequitur præclara Vincentii ad tyrannum oratio; qua irritatus, jamque præ ira pene extra se positus Datianus Præses, dixit: Amovete hinc Episcopum istum. Justum est enim subire eum exilium, quoniam Imperiale contempsit edictum.

9 Hæc fere sunt quæ de S. Valerio habemus explorata; nisi quod Hispanicarum Ecclesiarum traditione nonnulla præterea uti cumque firmata dicantur. Alioquin nemo sacram Hispaniæ historiam tractat, ac vix etiam profanam, qui non S. Valerii meminerit. Nostri otii non est singula consectari. Unus Martinus Carillius Canonicus Cæsaraugustanus, Abbas Montis-Aragonii integro libro S. Valerii historiam complexus: ex ea nos carptim nonnulla legemus.

S. Valerii exilium, mors.

Relegatum a Datiano Præside S. Valerium constat; quo ductus sit non constat. Volunt nonnulli, ut cap. 11, tradit Carillius, in Cantabriam ablegatum, mortuumque in territorio urbis Mondragon, quæ tunc Arrasate dicta perhibetur, in loco cui Zaraa nomen. Nec desunt loco indicia. Nam et templum religiose ædificatum visitur, et parvæ circum casæ, quasique eremitarum tuguria. Constat vetus loco nomen Zaraa, cui rupes imminet altissima, quam Udalahacham vocant. Extat isthic a majoribus ducta religio. Nam cum ea loca, in quibus S. Valerius habitasse memoratur, chalybem ac ferrum gignant, qui in iis eruendis metallis locant operam, ab opere feriantur omni hebdomada quinta feria ad Adscensionis Dominicæ Sanctique Valerii venerandam memoriam. Nec defuere miracula. Hinc erecta sodalitas sub S. Valerii patrocinio, in ipsiusmet sacra æde, stabilita Joannis de Ortega Calagurriani Præsulis auctoritate: cui cum hæc a nescio quo exarata legisset, pietate ductus Locronio Mondragonium venit sub annum 1500, religiose visitaturus locum, qui tam nobilem hospitem excepisset. Cæpit quoque ipsemet terram effodere, ratus fore ut sancti Antistitis corpus crueret: sed nihil reperit. Aiunt saxum in eadem stare basilica, cui Latinis litteris S. Valerii inscriptum sit nomen. Alia id genus quædam religiosæ antijuitatis isthic cerni monumenta testatur Stephanus Garibaius, quæ vulgus pietatis studio exosculetur.

11 Petrus Franciscus Chiffletius noster hæc e veteri Burgundico codice nobis communicavit, quæ cum Markettensi MS. contulimus: Cum Dacianus Præses præcepisset B. Valerium deportari in exilium, sicut in passione S. Vincentii scriptum est, B. Valerius vehementer flere cepit, quod separabatur a S. Vincentio. Præsul ergo venerabilis in exilium mittitur, et reverendus Archidiaconus ad equuleum ducitur. Longe separantur in mundo, sed proxime sociantur in celo. Beatus, inquam, Levita ad equuleum ducitur: et beatus Antistes Domini in insulis marinis, in terram quæ lingua Arabica dicitur Alandaluf mittitur; ubi nihil de terrenis cogitans, cælestia desiderabat, jejuniis et vigiliis æssidue intentus, dissolvi et cum Christo esse cupiebat. Peractis itaque septem annis ab exilio reversus Cæsaraugustam urbem ingressus est. Mox perfidus Datianus ingressu ejus audito, Romam Dei virum Imperatoribus Diocletiano et Maximiano misit, ut ipsi imperio Romano eum judicarent, et diversis tormentum perimerent.

12 Protinus eum corrigiis plumbatis, et baculis durissimis verberari fecerunt, et in exilium cum aliis Christianis apud Viennam urbem Gallorum miserunt. Unde factum est ut ab ipso Principe Viennensi ad custodienda gregum ovlia, inter Valentiam seilicet urbem et Viennan, super Rhodanum missus sit. Qui ibi ibi trium annorum spatio moram fecit, et omnes pene per viam illam transeuntes, cunctosque patriotas ad Christi fidem convertit sua prædicatione: imo quatuor millia hominum sanctæ regenerationis lavacro baptizavit. Quod cum Princeps vidisset, cunctos scilicet pene per regionem illam idola relinquere, et ecclesias fabricare, nimio furore repletus, facto magno paganorum concilio, in quadam arbore valde excelsa illum in crucis modum suspendit, et post dies septem illum Christi nomen sine metu prædicantem, vivum in eodem loco sepelivit; in quo postea Christiana religione crescente, plebs fidelis basilicam miro opere lapideo, in Christi nomine sub beati Præsulis honore fecit, in qua creberrime divina fiunt miracula. Nemini tamen usque ad nostrum tempus ejus gleba sanctissima revelata est. Passus est autem B. Valerius IV Calendas Februarii.

13 Verum constare ait Carillius eum Eneti, sive Aneti obiisse. Est Enetum nunc vicus exiguus, leuca una distans Barbastro Rotam versus, ad Cingam flumen. Carillio suffragatur, quod in schedis Andreæ Scotti nostri reperimus, ex Breviario Cæsaraugustano, anno 1372, edito, transscriptum, in hæc verba: Et pietate et doctrina insignis Valerius, ex Consulari Valeriorum turba, teste Prudentio, Cæsaraugustæ ortus est: talemque se in episcopatu gessit, qualem nec optare quidem populus potuisset. Miro quippe affectu oves sibi traditas pavit et magno zelo Dei honorem ac fidei integritatem tutatus est. Ea igitur tempestate cum Dacianus impius in Christianum nomen virus suae feritatis effundens, Valerium et Vincentium vinctos Valentiam adduci jussisset; sic verbis Vincentii ira Præsidis accensa est, ut quidquid in eo furoris erat in Vincentium subito converteret; magis itaque se lædi ac sperni ob ejus loquendi licentiam existimans, naturali ejus feritate vehementior accessit impetus: et eo truculentior effectus est, quo ille constantior in contennendis tormentorum minis videbatur. Valerium itaque velut longævum ac imbecillem relinquens, solo damnavit exilio; senectutem illi graviorem tormento futuram, et sibi nullum ejus morte triumphum acquirendum credens. Ceterum Valerius Anetum oppidum sibi ad habitandum deligens, sic in supernæ illius ac melioris vitæ amorem exarsit, ut solis jejuniis, vigiliis, orationibus, et sacris meditationibus intenderet. Ubi et feliciter migravit ad Dominum anno Domini cccxv. Insigne vero nunc monumentum, ejus reliquias continens ac nomen referens, in coenobio Roda vulgo nuncupato conspicitur.

14 Qua sit Anetum profectus sanctus Antistes, quæve ei in itinere evenerint, commemorat Carillius cap. 8, in hunc modum: Proscriptus a Datiano Valerius, jussus est nec ullo commorari pago frequentiore quam domorum 20. Egressus igitur Valentia, dies aliquot substitit in suburbanis hortis, qui Maurorum temporibus Ruzafa dicti sunt: ubi et a Christianis constructa ei deinde basilica. Abeuntem in exilium memorant transiisse per locum cui Castelnau nomen est, in diæcesi Cæsaraugustana, Ducatu Izarensi, situm. Huc cum sanctus Præsul fessus de via appulisset, cænamque postularet, illusus ab Ethnicis est. Tum vaticinatum ferunt, non victurum deinceps isthic quempiam alienum a Christiana religione. Mira res: locus est amænissimus; fuitque antequam Hispania Mauri pellerentur, eorum frequentissimis vicis septus undique, at numquam in eo domicilium fixere; aut si qui id aggressi sunt, intra anni spatium extincti sunt, non modo qui familiam alerent, sed ii quoque qui aut elocata aut coacta opera Christianis famularentur. Asservantur eo loco aliquæ etiamnum S. Valerii reliquiæ, miraculis illustratæ, de quibus infra.

15 Ex prædiis Ruzafæ ad montem Ripacurtiæ abiit, ac domicilium Eneti fixit, et reliquum ibidem vitæ exegit. Existimant nonnulli imperante Constantino, cum proscripti antea Episcopi ad suas Sedes redirent, Valerium quoque reversum esse Cæsaraugustam, ibique in pace quierisse; occupata vero a Mauris Hispania reliquias ejus ad castellum, quod Strada appellatur, deportatas, ibique aliquandiu asservatas, Rotam tandem devenisse. At refragatur vulgata opinio, atque omnium qui S. Valerii res gestas scripserunt, auctoritas, præter lectiones supra citatas. Nam etsi repressa a Constantino persecutio est, non tamen ipso imperii principio ubique sublata, adhuc sævientibus proprio quodam furore Præfectis nonnullis. De morte ejus ista recitat e codice Rodensi Carillius: Cum tandem Christi Confessor ibi lateret, sperans se non alibi, sed ibi spiritum Deo redditurum; prius tamen Deum precatus est, ut posset ædificare ecclesiam in honorem S. Vincentii, cujus victoriam et passionem gloriosissimam audierat.

Reliquiæ, earum translatio.

Eneti igitur cum migrasset e vivis Valerius, in propinquo Stradæ castello conditæ sunt illius exuwiæ. Illud vero cum a Mauris, ut primum rerum in Hispania potiti sunt, esset excisum, quod Ambrosius Morales testatur; simul sucrosancti depositi oblitterata memoria est. Tandem, divino monitu, repertæ reliquiæ sancti Antistitis sunt ab Arnulpho Rotensi Episcopo, indeque, religiose sublatæ, intra castellum Rotense, in æde S. Vincentii conditæ sunt.

17 Partem earum aliquam in Italiam translatam existimat Philippus Ferrarius; quo tempore, non indicat. Ita autem scribit in generali catalogo SS. XXIX Januarii: Alexandriæ Statiellorum S. Valerii Episcopi et Martyris, urbis Patroni. In Notationibus significat, sed non omnino persuadet, hunc nostrum esse Valerium. Ita enim scribit: Ex tabulis Ecclesiæ Alexandrinæ, ac ex tabulis Ecclesiæ Cæsaraugustanæ, cujus Episcopus fuisse traditur. De quo die præcedenti in Martyrologio Romano, in quo hac die de S. Valerio Episcopo Trevirensi Confessore agitur. Corpus Alexandriæ, quæ illum uti Protectorem suum colit, licet corpus Ludi oppido Montis-Ferrati asservari feratur; ac Lucæ in Hetruria illud etiam haberi ex tabulis Ecclesiæ Luconsis, quæ et illum veneratur hac die, appareat. Hæc Ferrarius, qui ea animadversione tacite revocat, quæ ante scripserat in catalogo SS. Italiae, Valerium, qui Lucæ colitur, Lucæ natum, atque a S. Paulino S. Petri Apostoli discipulo ad fidem conversum, ei subrogatum in illius Ecclesiæ regimine, eam mirifice auxisse. Et sane in Actis S. Paulini Episcopi et Martyris XII Julii, quæ Italice scripsit ex monumentis Ecclesiæ Luconsis Silvanus Razzius libro de SS. Etruscis, mentio fit B. Valerii, qui cum aliquot aliis sanctorum Martyrum Paulini et sociorum corpora sepelivit.

18 Utut ea se habeant, si Cæsaraugustani Vulerii, vel Lucæ vel Alexandriæ vel vicino quopiam in oppido, exuwiæ sunt; non corpus integrum, sed partem solum illius esse fatendum est, ex iis quæ mox dicemus de reliquis quæ in Tarraconensi Hispania servantur etiamnum. Et mirum est, cum brachii Cæsaraugustam anno 1121, et capitis 1170, translati solennis extet memoria, non etiam extare ad Ligures deportatæ partis alicujus aut ossis; quod posterius viri simile est accidisse, cum non nisi sub annum 1178 condita sit in Statiellensium finibus Alexandriæ: nisi forte Aquis Statiellis, aliove ex loco ejusdem Liguriæ, isthuc postea allatæ reliquiæ sunt. Nobis si fas est conjectari, dum certa proferantur monumenta, verisimilius videtur diversos hos fuisse Valerios, sed (quod in pluribus aliis ejusdem nominis Sanctis observatum alibi) cum aliorum res gestæ ignorarentur, præcipui ex iis Acta ad ceteros esse traducta.

19 Castelnovi, duecesis Cæsaraugustanæ vico, per quem, ut supra narratum est, in exilium profectus est S. Valerius, os quoddam illius asservatur, Rota isthuc allatum, allatum, modo mirabili: nam, ut ex majorum traditione memoratur, cum Rotam illius vici inquilini iissent, aliquas sancti Antistitis reliquias, si possent, allaturi, arca reclusa ultro in manum insiliit ejus qui asportoturus venerat. Magna ei in æde Castelnovana, ejusdem S. Valerii honori dicata, habetur veneratio, multaque isthic Sancti patrocinio eduntur miracula, ut infra dicemus.

20 Jam de Rotensibus et Cæsaraugustanis reliquiis dicamus. Repertis ab Arnulpho Antistite sacris exuviis et in Rotensi æde repositis; expugnata postea est ab Alfonso I, Imperatore dicto, Cæsaraugusta sub annum Christi 1118, et quædam S. Valerii reliquiæ ad Cathedralem Cæsaraugustanam basilicam delatæ sunt: omnesque ab Alfonso Arragoniæ Reges, singulari S. Valerium pietate sunt prosecuti.

21 Fuit inter eas reliquias brachium S. Valerii, de quo ista fere tradit Carillius: Quidam viri graves ex capitulo Cæsaraugustano, precibus ab Raimondo Rotensi Episcopo S. Valerii brachium impetrarunt. Est id magna populi latitia et celebritate Cæsaraugustam illatum, quasi ipse ab exilio redux Valerius suorum civium humeris in patriam reduceretur. Quæ in ea brachii translatione edita divinitus miracula sint, mox dicemus. Contigit autem hæc brachii translatio anno 1121, ut ex veteribus monumentis Ecclesiæ Cæsaraugustanæ liquet, in quibus orta tunc inter Guilielmum Pampelonensem, et Petrum Cæsaraugustanum Antistites controversia, de Ecclesiis quibusdam, ad utrius pertinerent diæcesim, opera Raimondi Rotensis Episcopi composita dicitur. In publici de hac re consecti instrumenti extrema pagina ista leguntur. Facta est charta ista, anno ab incarnatione Domini MCXXI, Kalend. Decembris, signum A † Raymundi Roten. Episcopi signum a P. † Cæsaraugustanen. Episcopi, signum Guiliermi † Pampelonen. Episcopi. IV Idus Octobris, Dedicatio hujus Ecclesiæ. XIII Kalend. Novem. Translatio S. Valerii Episcopi de Roda ad Cæsaraugustam propriam Sedem.

22 Caput veræ S. Valerii temporibus Alphonsi II, anno 1170, est translatum, 27 Decembris; licet, quod is dies celebritati S. Joannis Evangelistæ dicatus sit, solemnitas in 20 Octobris rejecta sit, quo jam ante prioris translationis celebrabatur memoria. De capitis illa translatione hæc habet Hieronymus Zurita lib 1, in Alphonso II, an. Christi 1170, Æra 1208. Rex statam Kal. Janu. religionem Rotensi conobio pro cultu suscipit: solemniaque incipientis anni D. Vincentii sacello sacris precationibus celebrat. Ab Guilielmo Peresio Ilerdensi, et Rotensi Episcopo, Sacerdotumque collegio impetrat, ut D. Valerii caput, qui Diocletiani Imperatoris sævientefurore, verus Christianæ fidei Antistes et propugnator invictus mortem pro Christo sæpe appetivit, Cæsaraugustam, cujus Ecclesiæ divinus Pastor et Pontifex præfuerat, deveheretur: sacraque ea in æde ejus presens numen atque auxilium cives venerarentur, atque supplices implorarent. Ejus voti religione Rex obstrictus Rotense conobium Monterogo oppido donat.

23 Regium diploma, quo hoc oppidum aliaque ad munerandam piam Episcopi liberalitatem Rotensibus donatam recitat Carillius, in hæc verba: In Dei nomine. Sit manifestum omnibus hominibus præsentibus atque futuris, quod Nos Ildephonsus Dei gratia Rex Aragonum, Comes Barcinonen. Marchio Provinciae, venimus ad Ecclesiam S. Vincentii de Roda; et fuerunt ibi nobiscum venerabiles Guillermus Barcionensis Episcopus, et Petrus Cæsargustanus Episcopus, atque Arnaldus Mironis Comes Pallearensis. et filius ejus Raymundus Pallearensis, et Berengarius de Antença, et Raymundus de Eril, et Guillermus de Alcarraz, et Raymundus de Artusella, Michael Sanz de Cæsaraugusta, et Dodo de Alcala, et Petrus de S. Vincentio, et Raymundus de Munelt, et Guillermus de Benabent, et Bernardus de Meitat, pluresque alii nobiles viri; et ibi festum Nativitatis Domini celebravimus. Et quæsivimus a G. Petri Episcopo Illerdensi ejusdem loci, et a Fratribus suis Canonicis, caput beatissimi Valerii, ut illud ad honorem Dei et Ecclesiæ Cæsaraugustanæ, quæ caput totius nostri regni est; et cui pastoraliter, et corporaliter olim præfuit, spiritualiter quoque præesset. Quod nobis profusis lacrymis, spontanea tamen et non coacta voluntate, magna quoque nostra precum instantia, tradiderunt. Quod nos propriis manibus per manus ipsorum suscipientes, ad Ecclesiam Cæsaraugustanam, per Petrum ejusdem civitatis Episcopum, transmisimus. Postulavimus quoque a prædicto Ilerdensi Episcopo, et Fratribus suis translationem beati corporis Raymundi, Episcopi olim ejusdem loci, in præsentia nostra feri. Quod nostris precibus, prædictorumque Magnatorum Curiæ nostræ et aliorum multorum qui nobiscum aderant, factum est, die S. Joannis Apostoli et Evangelistæ. Ob prædictas igitur causas, de divina misericordia confidentes, pro remedio animæ nostræ omniumque parentum nostrorum, puro cordis affectu et sincera in Domino voluntate, damus atque concedimus in perpetuum Domino Deo et S. Vincentio Rotensi, castrum et villam de Monte-Rubeo, quod est inter Bervegal, et Forneles cum Ecclesiis suis ex integro, et cum omnibus terminis communibus suis eremis et populatis, cum introitibus, et exitibus suis etc..... alia plura largitur, et vetat alienari, et prius donata confirmat. Facta charta mense Decembris intus in Rota VI Kal. Januarii, die Dominica, festivitate S. Joannis Apostoli et Evangelistæ, Æra mccxvii, anno Incarnationis Domini MCLXX, sequuntur Episcoporum, Procerum, aliorumque subscriptiones.

24 Ex iis quæ hactenus dicta sunt refellas, quod in citato superius Cæsaraugustano Breviario, dicitur, brachii translationem posterius quam capitis esse factam. Ita enim habet: Post B. Vincentii Ecclesiæ Cæsaraugustanæ Archidiaconi martyrium, quod circa salutis annum trecentesimum sextum fuisse colligitur, S. Valerius Ecclesiæ ipsius Episcopus paucos annos cum fuisset superstes (nam Eliberino Concilio interfuisse constat) tandem ad Pyrenæi montis radicem ab hoc exilio ad vitam migravit beatiorem. Cujus sanctissimæ reliquiæ in Ecclesia Rotensi, sub invocatione S. Vincentii constructa, religiose servabantur. Ubi cum Ildefonsus II, Aragoniæ Rex, festum Nativitatis Domini, cum longa Principium serie tam Ecclesiasticorum quam secularium, celebraret, a Guilliermo Petri Ilerdensi Episcopo, sub quo Rotensis erat Ecclesia, ejusque Fratribus caput obtinuit beatissimi Valerii, ut ad honorem Dei et Ecclesiæ Cæsaraugustanæ, quæ caput (inquit) totius Regni nostri est, et cui pastoraliter et corporaliter præfuit, spiritualiter quoque præesset. Quod ipse Rex propriis manibus per manum ipsorum susceptum, ad Ecclesiam Cæsaraugustanam per Petrum ejusdem civitatis Episcopum transmisit. Cujus sanctitatem miraculorum editione Dominus, cui servierat, comprobavit. Atque hoc tantum donum Rex non reliquit irremuneratum. Nam præterquam quod ipse Ecclesiæ Rotensi perpetuo jure donavit oppidum Montêm-rubeum nuncupatum, aliaque multa; voluit etiam et mandavit ut in perpetuum Rotenses ipsi sibi constituerent Priores. E quibus quidam nomine Raimundus successu temporis brachium ipsius sanctissimi Antistitis Valerii eidem Ecclesiæ Cæsaraugustanæ donavit. Contigit autem prior illa capitis beatissimi translatio anno salutis MCLXX. Donatum est brachium S. Valerii a S. Raimundo Rotensi et Barbastrensi Episcopo, cujus vitam ab Elia Canonico, post etiam Episcopo, ad Gaufridum Episcopum scriptam, dabimus 21 Maii, quo obiit, anno Christi 1126, ejusque corpus, ut jam dictum, transferri churavit Alfonsus II, annis post obitum 45.

25 Post translationem illam sacri capitis, constitutam inter inter Cæsaraugustanam sancti Salvatoris et Rotensem S. Vincentii Ecclesias societatem scribit Carillius fuisse, ut esset suffragiorum participatio; atque venientes Cæsaraugustam Prior aut Canonici Rotenses locum et portionem canonicalem perciperent, et vicissim Cæsaraugustani Rotæ. Inita est hæc societas Æra 1209, sive Christi anno 1171, ex cujus tabulis ista recitat Carillius: Hoc amicitiæ signum proponimus Canonicis Rotensibus, propter ingentem dilectionem, quam nobis exhibuerunt, cum capite B. Valerii, cujus jam habebamus brachium.

26 Ipsum quoque Regem Alphonsum, tanti sibi collati a Rotensibus beneficii auctorem, Cæsaraugustani in numerum Canonicorum retulerunt, et consortem fecerunt omnium sacrificiorum et precationum. Extat hujus rei publicum instrumentum, quod recitat Carillius: De receptione Domini Alfonsi II, Regis in Canonicum et Fratrem. In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Ego R. Cæsaraugustanus Episcopus, et totus Cæsaraugustanæ Ecclesiæ conventus, devota mente recepimus Vos Dominum Ildefonsum Regem, Comitem Barchinonensem, et Marchionem Provinciæ, in omnibus orationibus, jejuniis, vigiliis, ac beneficiis nostris spiritualibus atque temporalibus, quæ in Ecclesia nostra et ejusdem membris quotidie fiunt, et deinceps fient, Canonicum, Fratrem, atque participem omnium prædictorum bonorum, tamquam unum de Fratribus nostris. Insuper etiam hoc addentes statuimus, ut singuli nostrom singulis diebus omnipotenti et Salvatori nostro Domino Jesu Christo, ac beatissimo Valerio, specialem pro vobis orationem offeramus; et in Missa generali Capituli nostri per singulos dies propria pro vobis oratio in perpetuum sine intermissione dicatur. Cum vero Dominus omnipotens ex hac misera vita vox eduxerit, in die obitus vestri, necnon et in anniversario vestro, nos et omnes Fratres nostri, nobilitate et caritate conjuncti, idem officium pro vobis, quod pro Pontificibus nostris defunctis per singulos annos celebrabimus. Hujus vero canonicationis, fraternitatis, ac spiritualis donationis, sunt testes ego R. Cæsaraugustanus Episcopus, P. Prior, Rodericus Archidiaconus, Guillermus Archidiaconus, I Præpositus, P. Sacrista, Bernardus Præcentor, et totus Conventus, facta charta in mense Februario Æra mccxxv. Contulit deinde Alphonsus Ecclesiæ Cæsaraugustanæ (cui jam antea plurima donarat) oppidum Marecam, ea lege ut perpetuo antearam majorem cereus arderet. Dictus est deinceps cereus iste Mareca.

CAPUT IV. Miracula ad reliquias.

Cum S. Valerii brachiam Cæsaraugustam deportaretur, effusa est obviam civitas universa incredibili gestiens animorum alacritate, ad cujus rei spectaculum, ut habent lectiones antiquæ, multi ex Saracenis egressi, Christianam diridebant simplicitatem: mirabantur Christicolas, quia hominem mortuum tanto prosequerentur honore. Cum ad pontem Iberi fluminis sacra pignora pervenissent, energumenus quidam ingenti furore humi se ante sacrum feretrum abjicit, neque abigi potuit, etsi Antistes ipse pedo eum propelleret: qui tamen ubi didicit eum ab impuro genio exagitari, isthic eum sivit hærere, si fortassis Deus S. Valerii intercessione ea illum liberare calamitate dignaretur. Cum deinde sacris eodem die adesset, omnino sibi redditus, stygio hospite ejecto, qui eum multis diebus dire cruciaverat, modo voce crepta, modo oculis horrifice diductis, ut timorem incuteret etiam spectantibus; alias fecde eum contorquebat, allidebat humi, in ignem conjiciebat, aut aquam; qui tandem, ut habent sxepius citatae lectiones, per B. Valerium a tanta persecutione liberatus, Deo et Confessori sanctissimo in conspectu totius populi gratias referebat, et omnis populus ceepit glorificare et laudare Deum, qui per B. Valerium dignatus fuerat operari miraculum.

28 Cum allatum est S. Valerii caput, alius energumenus in xdem sacram ingressus, ante aram se prostravit, pro qua stans Episcopus sacras reliquias manu tenebat: moxque abscessit improbus dæmon; sed tanto relicto fetore, ut coacti sint omnes e templo egredi, eo semianimi tantisper relicto. Est id in basi ipsius aræ sculptum miraculum.

29 Idem vetus Breviarium sæpe a Carillio citatum, (quod utinam consequi possemus, atque inde ad verbum cuncta promere) in lectionibus Octavæ festi hujus translationis, aliud refert portentum. Feminam illustrem infestabat nequam spiritus, modo in tecto xdium illius consistens, atque isthic horribiles edens clamores, amitam forma imitatus hujus matronæ multis ante annis mortuam. Cum hoc sxepius contigisset, tanto est mulier illa metu perculsa, ut vix sui compos esset. Nocte quadam cum vestibus sese, thalamum subitura, exueret, objicit se dæmon illi enormi et horrifica specie. Illa perterrefacta exilit nuda, ut erat, sola vestita interula, atque ad basicam accurrit. Sacristæ, quibus januarum erat credita custodia, aditu eam arcebant; at illa impetu quodam immani fores resêrat, ad aram S. Valerii advolat, humi prostrata opem ejus implorat, impetrat. Nam ab eo momento nullo ejusmodi spectro est exagitata, id scilicet arcente B. Valerio.

30 Recuperata Cæsaraugusta, deportatisque eo (ut jam narratum) S. Valerii reliquiis, ita ejus ibi cultus invaluit, ob plurima quæ edebantur miracula, ut etiam solenne jusjurandum ad ejus aram fieri soleret, hoc fere ritu: Ara magnifice exornata, accensis in ea luminibus, ac collocatis S. Valerii reliquiis, adstantibus Canonicis ceterisque Ecclesiæ ministris, eo habitu et cultu, quo in maximis uti solennitatibus mos est; coram iis et Antistite ante sacras reliquias jurabat is, qui id poscebatur. Confirmat id exemplis Carillius.

31 Erecta quoque isthic S. Valerii Sodalitas, cujus tamen, ut et alterius Sodalitatis, quæ S. Mariæ Majoris, vulgo del Pilar, dicitur, ignota origo. Utraque, aut mox post exactos Mauros instituta, aut inde a Gothorum temporibus ducta, aut etiam a primitivæ Ecclesiæ orta pietate. Constat ea Sodalitas viris ac mulieribus. Multis indulgentiis ac prærogativis dotata est, ac nuperrime Clemens VIII, Pontifex Maximus indulgentiam plenariam concessit Sodalibus, xdem S. Valerii visitantibus a primis vesperis solennitatis illius ad occasum solis diei insequentis, diebus quoque SS. Vincentii, Herminigildi, Transfigurationis Domini, Translationis S. Valerii, septem annorum indulgentiam. Alias deinde largitus est iis, qui divino sacrificio assisterent, qui sanctissimum Sacramentum religiose prosequerentur, aliaque misericordiæ et Christianæ pietatis opera obirent: suntque hæ indulgentiæ perpetue, ut patet ex Bulla Pontificis data anno Dominicæ Incarnationis 1399, pridie Idus Augusti. Recitat Carillius amplissimum decretum Petri Lopez de Luna primi Archiepiscopi Cæsaraugustani in Concilio provinciali anno 1319, VIII Kal. Aprilis latum, quo Sodalitati S. Valerii multa illustria conceduntur beneficia.

32 Zarææ quoque, ubi alia est S. Valerii nomine erecta sodalitas, multa evenere cælitus portenta; multa Rotæ, ut ex vetusta quadam S. Valerii historia refertur, ex qua hæc recitat Carillius: Ibi Deus magnificavit Sanctum suum Valerium, quem quotidie in testimonium eximiæ sanctitatis ejus coruscare secit tot miraculis; cujus rei non solum homines qui ante nos fuerunt, sed nos, qui adhuc vitalem auram carpimus, testes sumus. Subdit Carillius ex veteri Breviario hanc de S. Valerio prosam, relati luculentum ejus miraculurum testimonium.

Christi miles ad fidei non tardus præconia, Haud expavit Datiani Præsidis supplicia, Christum Deum in ipsius confitens præsentia, Unde potens et præclarus in celesti curia, Ab obsessis corporibus ejecit dæmonia.

EX VARIUS. Pontificem revelavit sepultum ad ostia. Quam plurimis captivatis præbuit auxilia: Languentibus et ægrotis contulit remedia. Ipsum ergo deprecemur, ut sua clementia Nos commendet Deo, ejus redundante gratia.

33 Magna etiamnum habetur ei veneratio in æde Castelnovana: totque isthic ejus invocatione miracula patrantur, ut de iis quærenti Carillio sancte affirmarit ejus loci Rector Dominicus Turrianus, decem annis plures trecentis esse illius ope curatos, prius omnes peccatorum confessione sacræque Eucharistiæ perceptione ad cæleste beneficium comparatos. S. Valerii sesto die innumera eo hominum multitudo confluit. Plurima isthic anathemata votivæque tabulæ cernuntur, obtentæ incolumitatis indices. Plusquam ter mille isthic edita miracula, quæ referri in commentarios possent, idem Rector testatur; atque illud una admirabile prodigium: quoties vehementior aliqua tempestas ingruit ter sonitum exaudiri ex sacrario, in quo sancta recondita sunt pignora, nec aliter ad pedem altaris percipi, quam extra ipsam ædem; et si prolatæ tempori reliquiæ sint, dispergi nubes, neque damni quidquam afferre fulmina. Alia isthic facta miracula aliquot recenset.

ægri duo sanati;

34 Gallus quidam Antonius ita erat viribus defectus, ut movere se non posset: vovit Sancto novendialem supplicationem, et quarto die incolumis extitit, 30 Augusti 1605. Gallus alter, domo Tolosas, cum de priore inaudiset, mulis binis eo vectus est, et sanus novena exacta abscessit 8 Maii 1611.

alii duo: 35 Mosi Petro Aguillar, Curioni Izarensi, Medicorum judicio præcidi brachium oportebat: novenam peragendam suscepit, eaque necdum peracta Missam obtulit incolumis in gratiarum actionem, 29 Maii 1606. Doctor Petrus Paulaza, Abbas mnc S. Victoriani, gravi detentus infirmitate, ea liberatus est statim ac in ea æde sacrificium obtulerat Deo: dicavit in gratiarum actionem caput auratum, simile argenteo, quod in Cæsaraugustana basilica visitur.

contracti curati: 36 P. F. Francisco Colomæ contracti nervi digitorum, attactu reliquiarum restituti. Maria, Joannis Arbonæ de Calaceyte conjux, contractam tibiam, sanctarum reliquiarum adoratione curavit, 28 Septemb. 1610, et pedes domum reversa est. Eodem contractionis vitio liberatus est, novena necdum peracta, 10 Novemb. 1614, Petrus Merle Andorra.

37 Varia Sancti in familiam suam beneficia testari potest Martinus Baptista de la Nuza, cum publica ab eadem familia erecta sint gratitudinis et pictatis erga Sanctum monumenta. Extat hæc epigraphe urnæ laminis aureis ab ejus matre adornatæ inscripta: Catherina la Nuza Ixarensis, beatissimi Valerii patrocinio prosperam valetudinem consecuta, urnam hanc sacras Divi reliquias observantem, sempiternum beneficii monimentum esse voluit; anno 1577. Ipse Martinus in pauperum sustentationem, cultusque divini amplificationem, eximie munificus, (quod munificum illud in basilica B. Mariæ del Pilar sacellum testatur) aliam confici thecam argenteam jussit, intra quam altera illa a matre donata concluderetur, cum hoc elogio: D. Valerio, Martinus Baptista de la Nuza, Justitia Aragonum, Catharinæ matris carissimæ pia vota prosequutus, pyxidem hanc sacris pignoribus honorificentius custodiendis, obtulit, dicavitque anno 1609.

38 Multa eidem Ecclesiæ donorunt Joannes Francisco Fernandez, Dux Izarensis, ejusque conjux Francisco Pinos-y-Fenollet. Multa suspensa isthic anathemata cernuntur, eorum qui conclamatam jam et depositam a Medicis vitam et sanitatem. S. Valerii patrocinio, recuperarunt: multa tamen submota vetustiora. Unum est Gabrielis Pontii, qui jam omnibus ad funus comparatis, cum Divi opem implorasset, convaluit, eamque ædem visit, gratias acturus 13 Sept. 1610. Alterum Michaelis Calagurritani, coloni rici Bateæ in Catalaunia, eodem ex discrimine erepti, suspensum anno 1612, 16 Maii.

Aliud ab Joanne Ballesio colono Calaceytæ, positum 21 Septemb. 1613. Aliud eodem anno a Custodio del Pueyo, colono Turrecomitano, 23 Septemb. 1613. Susanna Josa adolescentula a parentibus eo perducta incolumis evasit; et Maria Barcelona Calaceytana, 29 Augusti 1613. Joannes quoque Monreal Calaceytanus 16 Sept. 1613.

39 Alia innumera obtenta isthic Divi patrocinio beneficia, quorum testes extant tabellæ isthic positæ, licet exigui pretii ob accolarum tenuitatem. In commentariis Ægidii Alamini, et Damiani Alamini Notariorum de Samper de Calanda multa reperientur Castellonovi patrata a S. Valerio miracula, publicis testimoniis confirmata. Plura isthic præstitit Sanctus beneficia, quod populus ille medicis aliisque auxiliis destitutus sit, et magna isthic vigeat eo confluentium pietas.

Cur tot isthic facta miracula.

Reliquiæ Cæsaraugustæ, et Rotæ.

Aragoniorum Regum majorum suorum pietatem in venerando S. Valerio secutus nostra xetate Philippus II Hispaniarum monarcha: nam cum Hieronymum Xaverium Cæsaraugustanum (qui Ordinis S. Dominici Generalis, Regi a confessionibus, acdeinde S. R. E. Cardinalis ob singularem doctrinam et prudentiam electus anno 1607, 10 Decembris, obiit anno sequenti 8 Septembris) cum cum ergo Philippus ad Abbatias domosque religiosas, quæ in regno Aragoniæ jure patronatus ad Regem pertinent, visitandas mitteret, id illi peculiari quodam studio præscripsit ut de S. Valerii reliquiis diligenter inquireret. Auspicatus a Rotensi cænobio visitationem, hæc postmodum Regi scripsit.

41 Cum Jaccam venissem litteras a V. M. 10 Maii anni superioris datas accepi, quibus me jubebat, cum ad conobium Rotense venissem, de S. Valerii I, Episcopi Cæsaraugustani rebus gestis inquirere, et cur eo deportatæ ejus reliquiæ sint, an recte custodiantur et decenter: ac de omnibus M. V. sedulo edocere. Omnia quæ in ejus monasterii archivo extant monumenta evolvi, num quid de sancto illo Antistite ernere possem; sciscitatus de iisdem studiose ex senioribus, reperi lectiones in membrana, eleganti stylo exaratas: hæ vero omnia quæ sunt a Villegas aliisque historicis de S. Valerio tradita, confirmant, et aliqua narrant ab iis prætermissa: quorum hic quedam attingam.

42 Dacianus excitata adversus Christianos persecutione, S. Valerium Antistitem Cæsaraugustanum, ejusque Diaconum Vincentium, vinculis onustos inde rapi Valentiam præcepit. Proscriptus post ab eo Valerius Enetum venit, ut lectiones et qui Sancti acta prosecuti sunt, testantur. Est Enetum vicus exiguus, domorum circiter viginti, miliari uno distans Barbastro versus Rodam, cis flumen Cingam. Hic degit Valerius singulari vitæ sanctitate annis quatuordecim: atque intellecta S. Vincentii morte, basilicam isthic ejus honori erexit, mortuusque est ex Villegæ sententia anno 310, ut vero tradunt lectiones istæ 315, idque isthic indubitatum habetur. Corpus a Christianis Enetensibus deportatum est Stradam, locum situm in baronia Castrensi ultra flumen Cingam, modico ab Eneto intervallo. Sepultum porro est corpus in templo, quod, ut fere in montanis illis, intra ipsius arcis septa continetur. Et hæc sententia scriptorum asserentium in Stradæ castello conditum.

43 Lapsis a morte septingentis quinquaginta annis, inde Rotam translatæ reliquiæ: agiturque quotannis ea celebritas 20 Octobris. Scribit Villegas aliique, eo deportatas Arnulpho Antistite Ripacurtiæ quarto. Caussa reticetur; quam produnt citatæ lectiones, acceptum divinitus monitum. Ipse Stradam traditur iisse, sacras reliquias magna religione ad S. Vincentii Rotensem basilicam deportasse. Fidem divinæ divinæ revelationis facit eximia Arnulphi sanctimonia; quæ et publico officio diutissime celebrata, intermisso tum primum cum receptum Romanum est Breviarium. Vixit Arnulphus ab ea translatione annos sex et viginti, ut ex Zurita lib. 1, Annal. patet.

44 Episcopatum Ripacurtiæ deinceps Raimundus Dalmatius, tum Pontius tenuere, ut ex monumentis coenobii Rotensis, et donationum tabulis patet. His S. Raimundus successit, qui brachium S. Valerii Cæsaraugustanis donavit, quod Villegas aliique testantur. Cujus rei etsi nullum extet in eo archivo monumentum; minime tamem ambiguum facit et incolarum, et Cæsaraugustanæ Ecclesiæ traditio: ex MS. codice Rotensi constat, anno 1120. Rotæ et Barbastri Episcopum fuisse S. Raimundum, anno 1106 electum, mortuum 1126, donato Ecclesiæ Rotensi quadrante decimarum loci Eferraduii appellati, extant donationis tabulæ. Illi suffectus eodem anno Stephanus, huic anno 1130. Petrus, Petro Ramirus, qui inde ad regnum Aragoniæ evectus, ut scribit Zurita. Ergo Rotensem Episcopatum anno 1143, capessivit Guilelmus Perezius; qui cum anno 1149 recuperata a Christianus esset Ilerda, eo transtulit Sedem, Episcopusque deinceps Ilerdensis et Rotensis est dietus, quæ appellatio aliquot successoribus placuit. Secum Archidiaconos Rota abduxit; tresque etiamnum Ilerdæ Archidiaconi hinc et títulum et censum habent, Ripacurtiæ, Autonæ, Benascæ, quæ ditiones ad hunc pertinent Comitatum.

45 Anno 1170, cum in Rotensi S. Vincentii coenobio Natalitias Christi ferias celebraret Alphonsus II Rex, eique cum aliis adesset Ilerdensis et Rotensis Episcopus Guilielmus Perezius, ab eo sibi donari S. Valerii caput postulavit Alphonsus, idque ab eo traditum propriis manibus excepit, et commisit Petro Cæsaraugustano Præsuli ad suam Sedem deportandum, ut in ea deinceps urbe coleretur, in qua natus, et pontificio functus munere, singulari eruditionis et sanctitatis opinione olim fuerat. Mutuam deinde Ilerdensi Episcopo et Capitulo gratiam rependit Alphonsus, Monterogo iis transscripto, quod duobus Barbastro miliaribus distat, diciturque nunc Pardina. Cum mensa Prioris a Capitulari sejuncta est, hæc Priori portio obtigit, unde percipit quotannis quingentos aureos. Extant harum rerum testes tabulæ, quarum exemplar, et lectionum ad M. V. mitto.

46 Ex iisdem tabulis constat, eodem tempore translatum S. Raimundi Episcopi Rotensis et Barbastrensis corpus ex priore, in quo quadraginta quatuor annis jacuerat, tumulo, in lapideum monumentum, in quo etiamnum quiescit. Aliud extat instrumentum, quod Canonici ædis majoris Cæsaraugustanæ Gussentis vici possessionem cedunt Rotensibus, quam modo non tenent: aliud perpetuæ sancitæ inter Cæsaraugustanos Canonicos et Rotenses amicitiæ, et societatis.

47 Conscripsi catalogum reliquiarum Rotensis Ecclesiæ: ac S. Valerii quidem non nisi septem isthic partes supersunt, videlicet ossa duo femorum, quæ a coxendicibus ad genua tenduntur, suntque hæc admodum dura, longa duos palmos, unum digitum singula: os aliud octo digitos longum, palmum latum, quod medici claviculam vocant, quo superna ossa femoris connectuntur: Os aliud, quod tibiæ videtur, palmum et septem digitos longum: Aliud brachii a cubito ad manum, ut videtur; palmum ac duos fere digitos longum: Aliud palmum latum: Aliud, quod tibiæ superior pars videtur. Ceteras Sancti reliquias dicunt se variis Ecclesiis donasse. Alias vero complures habent plurimorum Sanctorum: præcipuæ sunt, partes duæ, capitunt gloriosissimorum Martyrum Laurentii et Vincentii, singulæ palmum longæ ac latæ. Sunt hæ reliquiæ serico panno involutæ, isque linteo circumdatus. Hæc vero et cetera sacra pignora antiquæ arcæ peraffabre factæ ex Mauritano orichalco inaurato, interius fultæ albo linteo, claviculis auratis affixo, inclusa sunt. Arca vero isthæc intra aliam nuceam inclusa, ternis clavibus obseratam, quam singulas tres habent archivi custodes. Post majus altare exigua duo conclavia sunt, unum inferne, superne alterum, inque hoc recondita est area illa reliquiarum.

48 Edixi sub poena excommunicationis latæ sententiæ, ne ullas deinceps cuiquam impertiantur reliquias; quod hactenus, nullo facto eorum qui illas peterent discrimine, liberaliter eas distraxere. Deus M. V. incolumem tueratur. Rota 2 Febr. 1398. Hactenus Hieronymi Xabiere epistola.

49 At quod Cæsaraugustæ asservatur S. Valerii brachium, sive os quod a cubito ad manum ducitur, longum fere duos palmos, totum argento obductum, nisi qua parte publicæ venerationi patet: est vero integrum et vividi coloris, veluti si nuper vita caruisset. Aliud isthic brachium est argenteum inauratum et magni pretii gemmis exornatum: in hoc sacræ reliquiæ inclusæ in supplicationibus, quæ Litaniarum diebus fiunt aut pro publica necessitate, circumferuntur.

30 Caput quoque sancti Antistitis intra aliud caput et dimidiatum fere ex argento sabrefactum corpus, egregie auro et gemmis exornatum, munus Benedicti XIII dicti, sive Petri de Luna, qui invitus, ut ait Carillius, ad pontificatum evectus, sed inauspicato; nam schismaticus declaratus, multis exagitatus est xrumnis. Cum hoc S. Valerii capite, Sanctorum quoque Vincentii et Laurentii, eodem opere et materia conspicua Avenione Cæsaraugustam misit, quæ etiamnum cernuntur, et S. Engratiæ ad propriam ejus basilicam, quæ ipsæ quoque in publicis circumferuntur supplicationibus. Pectori statuæ illius S. Valerii hæc insculpta epigraphe est: Hic est caput B. Valerii Confessoris et Episcopi hujus Ecclesiæ Cæsaraugustanæ: retro isthæc paullo prolizior: Dominus Benedictus Papa XIII, prius vocatus Petrus de Luna, S. Mariæ in Cosmedin Diaconus Cardinalis, dedit hoe Relicarium B. Valerii huic Ecclesiæ Cæsaraugustanæ, anno Domini mcccxcvn, postificatus sui anno tertio; inhibendo sub poena excommunicationis, quam contra facientes ipso facto incurrant, ne quovis modo alienetur: cujus sententiæ absolutionem Sedi Apostolicæ reservavit. Numquam vero ex priori illo argenteo capite S. Valerii reliquiæ eximuntur, nec id unquam reseratur.

✠

Izvornik: Acta Sanctorum. Ianuarius, tomus III, Pariz: Victor Palmé, 1863. Prvi cjeloviti prijevod na hrvatski, objavljen 22. studenoga 2026. Prijevod i uređivanje: Tim Kršćanska stvarnost.

28. siječnja Kalendar godine