Leprosæ curatio. Conversio multorum.
His ita gestis, sanctus vir Domini, cujus votum dissolvi jam et esse cum Christo multo melius erat, a patria sua in Epirum, ubi est a Gargara civitas, convolans, ibi Christum prædicabat. Deinde descendens in unam civitatem earumdem partium, quæ dicitur Valeria, sedens in foro plures suo dogmate ad gratiam Christi fidei perduxit. In qua erat matrona quædam, nomine Cyriaca, cujusdam Senatoris Antonii uxor: is primæ cathèdræ Senatus, dives opibus et familiis valde, sedb leprosus, cui nulla medicorum ars proficere valebat, sed tamen de die in diem desperata jam carere vita mortis finem opperiebatur. Ad cujus domum in similitudine pauperis properans, pro foribus consedit et aquam cuidam ejus famulo eunucho, nomine Jaquinto, quem prætereuntem forte viderat, bibere postulavit. Quem cum intuitus fuissetc hermaphroditus, despiciens inquit: Huccine venisti laticem petere? Cui Sanctus: Non, inquit, tantum pro lymphæ stilla huc veni, quantum pro vestræ salutis commodo, quatenus agnoscentes fidei veritatem, gratiam aliquo modo recipere valeatis Domini mei Jesu Christi, sitque pax ejusdem semper abundans domui isti. Talia prosequente Sancto, stupefactus spado: Unde es, inquit, puer? et quod nomen tibi est? B. Potitus respondit: Ex humo sum genitus, sicut et tu, servus fidelissimus Domini nostri Jesu Christi qui est Salvator omnium animarum fidelium et corporum; nomine quidem Potitus nuncupor. Cui eunuchus: Ergo si famulus ipsius es, poteris dominam meam a lepra curare. Auditum est quidem multa eum mirabiliter egisse in hominibus olim: Si ipse est, nempe valet nihilominus et hoc efficere. Et Sanctus: Si fides vera non absit, potens est Domini nostri Jesu Christi virtus salvare eam nunc, quomodo salvavit tunc Centurionis servum, et plures alios. Et eunuchus: Hoc, inquit, certo scias, precor, quia si ad pristinæ salutis incolumitatem eam perducere quiveris, tu eris omnium facultatum ejus dominus. Et Christi athleta: Ego non cupio tam opulentiam illius habere, quam ejus animam Deo omnipotenti suo Creatori conglutinare.
15 Ad hæc spado: Præstolare ergo paullulum, donec intimentur hæc omnia dominæ meæ. Cui cum retulisset jussit eum introduci. Ad quam cum ingressus esset, dixit: Pax Domini mei Jesu Christi sit huic domui. Et salutata ab eo honorifice ait Senatrix: Dic puer poteris hæc omnia, quæ prolata sunt, ad perfectionis summam perducere? Cui Sanctus: Si credideris, ait, cum tota domo tua in Patrem et Filium et Spiritum sanctum, non solum ad corporis integritatem, verum etiam ad instaurationem animæ, pervenire valebis. Cui Cyriaca Senatrix ait: Quo pacto hæc assequi valeam edissere quanto citius. Nam minime alium Deum in celo et in terra colere et adorare decrevi, nisi illum per quem salutis utriusque substantiæ meæ experimentum capiam.
16 Hæc audiens S. Potitus prosternens se in orationem cum lacrymis ait: Domine Jesu Christe fili Dei vivi, qui de sinu Patris veniens, per uterum Virginis mortalem carnem induens, mortalibus apparuisti, ut mortis vinculis coarctatos ad veram libertatem vitæ perpetuæ perduceres; quique etiam quibusdam ex eis dedisti potestatem filios Dei esse, ad facienda signa et prodigia, scilicet ad effugandos dæmones, mundandos leprosos, mortuosque suscitandos; exaudi me nunc orantem ad te, et tribue huic mulieri poscenti sibi salutem corporis sui, quatenus tua miseratione salvata benedicatur sanctum et gloriosum nomen tuum in secula seculorum. Expleta autem oratione, continuo catechizans baptizavit eam in nomine sanctæ Trinitatis: ad cujus invocationem subito splenduit caro ejus, et est Deo auxiliante sanissima reddita.
17 Videntes autem hoc sui omnes baptizati sunt in nomine Domini. Prædicante igitur in eadem urbe et docente B. Potito multi venientes baptizabantur. Cui Dominus tantam gratiam conferre dignatus est, ut intra exiguum temporis spatium crederet fere mediæ civitatis populus Dominum Christum, et gratias agerent, dicentes: Benedictus es Domine et Salvator omnium, qui dignatus es per hunc famulum tuum eripere nos de laqueo venantium et potestate Principis hujus mundi. Post hæc sanctus Dei cultor Potitus prodiens inde abiit haud procul a civitate super unum montium, et ibidem morabatur serviens Deo.
a Nullam hujus nominis in Epiro urbem adhuc legimus. Nota Troadis Gargara.
b Potitus ipsam Senatoris (qui hic Antonius, alibi Agatho dicitur) uxorem leprosam fuisse, et infra patet et ex priore vitu.
c Haud est verisimile, androgynum ad honoratæ matronæ obsequia adhibitum. Sed existimavit hic Auctor, eam vocem eunuchum significare.
Filiæ Antonini energumenæ liberatio.
Eodem autem tempore habens Antoninus filiam, nomine Agnetem, obsessam a dæmonio, de qua superius fecimus mentionem, non sine magno tædio cum toto eam palatio mærebat. Inde etiam voto astrinxerat se diis suis, dicens: Deus Apollo, Deus Jupiter, Deus Arphan, subvenite filiæ meæ salvantes eam, et offeram vobis taurum cum cornibus a sanctissimis vestri juris delubris. At vero diabolus magis magisque discerpens clamabat per eam: Nisi venerit Potitus de monte, non hinc excedam. Ad cujus vocem Cæsar perquirere cæpit, quis foret iste, quem tantus dæmon acclamaret nomine. Cujus fama comperta, misit unum illustrem ex amicis suis, nomine Gelasium, qui in illis temporibus Præsidatus officio fungebatur, cum quadraginta militibus, dicens: Ite quantocyus, quocumque reperietis eum, citate festinanter.
19 Qui cum abiissent ascenderunt Gargara, ubi idem morabatur cum bestiis. Si quidem virtus Domini ita aderat ei, ut bestiæ, ferina rabie mutata, submissa cervice venientes tutarent eum. Ergo ut visi sunt ab eis, impetum unanimiter fecerunt adversus eos. Qui territi admodum in fugam conversi sunt. Sed beatissimus Christi Confessor, qui non solum pati, sed et mori pro Christo cupiebat, intelligens jam sibi martyrii tempus imminere, conversus ad bestias dixit: Præcipio vobis in nomine Domini Jesu Christi, ut lustra vestra adeatis, neminem lædentes, neminem contingentes. Hæc eo dicente mox disceserunt. Videns hoc Præses miratus oppido jactavit se eminus de equo, approximansque illi dixit: Tune es Potitus? Cui Sanctus: Quamlibet indignus et peccator ego sum. Ut quid te tantus ac talis vir cum tanta multitudine ad me tantillum fatigare voluisti? Porro tunc Domini puer erat annorum tredecim. Ecce, Gelasius Præses ait, præcellentissimus Augustus de te audiens vult te desideranter videre. Cui Sanctus: Et quæ, inquit, ratio est Cæsari cum hominibus Christianis? Quamquam ergo contra fidei religionem facere videar, veniam tamen vobiscum. Hæc dicens ingressus est viam, veniens cum Præside Romam. Ubi ingressus, demisso cum militibus Sancto proripiens se Præses ad palatium nuntiavit illum Cæsari affuturum. Cui Cæsar dixit: Et ubi est? Et respondit Præses: En cum militibus subsequitur me. Et Cæsar: Ubi eum reperistis? Gelasius dixit: In uno montium cum feris et bestiis, non longe ab urbe Valeriana reperimus. Ubi si ille defuisset, mortem omnes dumtaxat opperiebamur. Et Augustus: Quomodo? inquit. Et Præses: Omnes bestiae instar muri eum circumdederant, quæ aspectantes nos, impetum apertis rictibus dederunt adversum nos; sed jubente illo statim recesserunt. Cui Antoninus dixit: Præsentetur jam aspectibus nostris.
20 Tunc vero exitit Gelasius, inveniens præ foribus stantem, introduxitque illum. Quem videns Antoninus Imperator ita alloquitur: Cujus generositatis et religionis es puer? S. Potitus respondit: Ex Orientalibus partibus oriundus, et verissimus Christi servus sum. Et Cæsar: Audivimus, inquit, opinionem nominis tui, quod per invocationem nominis cujusdam potestatis filiæ nostrae possis mederi, et pristinæ salutis salvationem ei præstare. Propterea te accersiri præcepimus, quatenus per te ad suæ mentis integritatem redacta, municeps bonorum et divitiarum Imperii nostri, maximusque in hoc palatio florere merearis. Audiens S. Potitus dixit: Divitiæ tuæ et honor tuus alteri tribuatur; quia non ideo penitus abnegavimus nostra, ut concupiscentes non sine magno crimine utamur alienis. Tamen isti dii tui, quibus confidentes toto pectore colitis, quare non salvarunt eam? Et Cæsar: Cur, inquit, nobis sic acrius respondes? Et Sanctus: Quia abnegantes relinquitis omnipotentem Deum vivum in cælis, et adoratis potius creaturam quam Creatorem et Salvatorem omnium, qui potestatem habet mortificandi et vivificandi; et cupitis vos liberari ab obsidione malignorum spirituum, qui vos jam mancipatos in æterna sua maledictione retinent. Attamen si ipsum omnium Redemptorem credidissetis, prorsus omnia possibilia fuerant credentibus. Et Augustus: Non aliter ego credere spondeo, nisi quomodo tu doces, si filiam meam ab infestatione tanti inimici liberare et ad suæ mentis integritatem perducere valebis. Cui S. Potitus ait: Certissime novi, quod obstinatus corde es, et credere recusas; tamen propter multitudinem istius spectaculi, ut videant opera Domini mei Jesu Christi et glorificent Patrem ejus qui in cælis est, feratur ipsa puella in medium.
21 Mox quidem allata ante sancti viri præsentiam; cujus virtutem ut sensit obsessor inimicus, exclamare coepit per os ejus, dicens: Quid est Potite? animadvertis modo, quod ipse sum, quem superatum modo paullulum ante gloriabaris? Numquid prædixeram tibi illuc me iturum ubi superari ego, magisque tu superare valeres? Proinde ergo huc venire te feci ut si etiam hinc me ejiceres, tunc te penitus desererem. Tunc Sanctus Christi et Martyr Potitus insufflavit in faciem præfatæ puellæ, dicens: Dominus meus Jesus Christus filius Dei omnipotentis, cui omnis creatura cælestis et terrestris obtemperat, ipse tibi in virtute sancti Spiritus interdicit et imperat, execrabilis dæmon, ut exeas et recedas ab hac creatura sua, et ulterius non habeas potestatem introeundi in eam. Et data ei alapa, protinus visus est exire de ore ejus draco teterrimus, et valde horribilis. Quem videns adspectantium caterva, in magnum stuporem versa, non sine ingenti præconio voces ad cælum repetentes: Vere, inquiunt, vere magnus est Deus hujus pueri, qui tale prodigium per eum exhibere dignatus est. Sicque factum æst, ut crederent ex eis multi in Dominum Jesum Christum, collaudantes et benedicentes eum. a Deest auratis ut patet ex priore vita.
Idolorum eversio. Cæleste solatium.
Videns ergo homo nefandissimus Antoninus Imperator, admirans vehementer dixit: Ista equidem per maleficia sunt, non per divini numinis potestatem. Constantissimus Martyr et Confessor Christi Potitus dixit: Infelicissime atque ab omni experientia rationis aliene, qui debuisti sine hoc indagare Deum tuum, qui te creavit, quique animam tuam tibi præstitit, ut per hoc intelligere valeres ad qualem beatitudinis gloriam esses profuturus, et adorans venerareris eum, gratiasque ageres illi; nec saltem modo credis, quando tanta et talia per me famulum suum peregit? Antoninus dixit: Gratias nempe ago diis meis, qui sanitatis remedia misericorditer ei præstiterunt. Et Christi tirunculus: Erras, inquit, Imperator. Hanc quippe filiam tuam, quam per deos tuos astruis erutam a dæmone esse, potuerunt in illam eum immittere, non foras abigere. Sed, si advertere volueris; Domini mei Jesu Christi affuit virtus, quæ illam restituit incolumem, et ad pristinæ sospitatem salutis redegit.
23 Cui Cæsar: Audi me Potite, et ad consilium nostri moderaminis aurem cordis tui accommoda. Accede, et sacrifica diis nostris, et decorabo te, ut præfatus sum, honoribus multis, et magnus et gloriosissimus in hoc palatio eris. Christi miles ad hæc: Numquam, ait, bene sit tibi Imperator, ut his divitiis indigeam, quæ a me veluti stercus cloacæ reputatæ sunt: sed divitias et honores ab æterno Rege opperior, quæ mihi jam in cælesti regno reservata custodit, quæque numquam ablata minuuntur, sed semper augmentantur. Siquidem te et regnum tuum cum tota gloria seculi hujus, ignis inextinguibilis consumet.
24 Et Cæsar: Nescis, infelix, decreta invictissimorum Imperatorum, quod quicumque non libaverint sponte omnipotentibus diis, diversis pænis interficiantur? Et Christi athleta: Ego hoc libentissime cupio, et votis omnibus exopto. Attamen notum sit tibi, quia Deus omnipotens, qui est liberator animæ meæ de æternalibus pænis, ipse erit et tutor corporis mei in his momentaneis, quæ mihi facere conaris. Cui Imperator: Aut obtemperans sacrifica diis, aut tanta et talia tormentorum genera experieris, quanta numquam arbitratus es experiri. Et Sanctus: Deliras tu et regnum tuum, si non dicta per omnia factis compenses. Cæsar dixit: Ad hunc modum ad imperium altitudinis meæ loqueris? Sed tantum te suffero, quantum annos tuos in tenerrima ætate prospicio; alias morsibus ferarum jam te jactari fecissem, si obstaculum nostrae clementiæ defuisset. Beatissimus Christi Martyr ait: Quidquid minaris, crudelissime Imperator, pro Christo patienti animo animo sustinebo, et ob hoc gaudia æternæ vitæ recipere gloriosissime spero. Te autem cum patre tuo diabolo, cujus instinctu hoc machinaris, tartarea Charybdis absorbebit, ubi sine fine cruciaberis non consumendus.
25 Ad hæc infelicissimus Cæsar ira repletus jussit eum spoliari et fustibus mactari. Quod quidem factum est. Cumque diu cæderetur Martyr Christi Potitus, opitulante Christi misericordia, ac si nullius aliquid doloris sentiens, gratias Deo omnipotenti agebat, dicens: Magnificans glorifico te Deus meus, quia jam dignatus es me servum tuum recensere fidelissimos tuos inter testes.
26 Cæso autem eo, fecit idem crudelissimus Imperator suis illum in tribunalibus sisti, cui et dixit: Ut quid vis tam pessime mori? Sacrifica diis. Beatissimus Potitus respondit: Quibus diis libare debeam? nomina eorum innotescite. Et Cæsar: Ignoras Jovem, et Arphan, et Minervam, esse sanctissimos deos? Innocens Christi Martyr subridens inquit: Ego tales aliquando numquam novi. Tamen videte quos refertis, ut decentius vestris præceptionibus parere valeam. Ad hæc Imperator gaudio refertus, exiliens de tribunali, ad templum Jovis cum totius populi spectaculo properat. Ubi ingressus ceepit adorare simulachra, dicens: Gratias vestræ omnipotentiæ refero numina, quoniam, licet duriter, tamen dignati estis vestro præsidio illius pueri emollire verecundiam, et clementissimis vestris producere visibus. Et hæc dicens, jussit accersiri S. Potitum, cui ait: Ecce isti sunt, quos dixeram tibi, Potite, dii immortales, quibus paullulum antea contemnens derogaveras. Prosternere nunc celsitudinibus illorum, quatenus sedatis sævissimis furiis illorum, tibi propitiare valeas illorum sententiam. Sanctus igitur cum ingressus esset fanum, subito se prosternens cum lacrymis humo, orationem fudit. Cujus precibus ruentia protinus idola redacta in cinerem sunt tetrum. Quorum casus ut vidit excrandissimus Cæsar, plaudens manibus congemuit dicens: O quæ infantia me superavit! Cui Sanctus: Ubi sunt nunc dii tui, quibus me placari præcipiebas excellentissime Cæsar? Et Augustus: Per veneficia nempe tua video illos esse superatos. Et Domini puer: Si vere, inquit, dii tui omnipotentes erant quod aiebas, quare se non defendentes custodierunt? Ergo ut scias quanta sit Domini Jesu virtus, cui ego servio, animadverte et intellige, quod non sit èi similis in cælo sursum et in terra deorsum, qui tanta et talia virtute sua peragere valet.
27 Ad hæc Antoninus Imperator confusus, jussit eum furibundus gravissimi ponderis ferro coarctari et retrudi in carcerem, ut nullus ingrederetur ad eum ut saltem parumper aquæ ministraret: et præcepit carcerem annulo suo signari. At ubi ingressus est Martyr Christi Potitus, statim ad arma sua solita confugit, dicens: Deus innocentiae restitutor et amator, qui ad te corde clamantibus in tribulatione et in necessitate adjutor et liberator usque quaque esse probaris, quique cum defecerit virtus perantium in te, non derelinquis nec desistis auxiliari. Exaudi nunc servum tuum subveniens mihi, sicut exaudire dignatus es Joseph retrusum Ægypti in carcere, et libera me de his ponderibus nexuum, quæ præ imbecillitate corporis exigui sufferre non valeo; ut cognoscant omnes, quod non sit alius Deus faciens mirabilia, nisi tu solus semper, qui vivis in secula seculorum. Hæc eo orante, subito resplenduit carcer totus, et in ipso splendore astitit Angelus Domini confortans eum; et liquefacta sunt continuo vincula ejus sicut cera. Tantæ interim suavitatis fragrantia eumdem locum circumdederat, ut præ nimio odore concurrentes custodes carceris, et intuentes eum tanto lumine coruscare, ipsumque Sanctum Angelico famine frui, stupefacti et conterriti fugerunt insinuantes Imperatori quæ viderant. Sanctus autem Potitus tali levamine roboratus, tantoque beneficio divini numinis suffartus, gratiarum ceepit. actiones persolvere Deo dicens: Laudo et benedico te, Deus omnipotens, qui dignatus es me servum tuum invisere et confortare. Quæso ergo te protector meus, ut non desinas consolari me solita clementia pietatis tuæ contra multifaria machinamenta tormentorum nefandissimi Antonini Imperatoris, quatenus tui præsidii munimine adjutus, magnificetur gloria majestatis tuæ, et universa mirabilia enarrent in generationem et generationem.
Varia tormenta divina virtute superata.
Interea Cæsar Antoninus auditis iis quæ a custodibus visa sunt, jubet sibi amphitheatrum parari, ac præconem mitii, ut ad illud omnes confluerent, et qui se eo excusarent, capite plecterentur. Cujus edicto omnium concursus efficitur, et amphitheatrum completur. Tunc Imperator sedens pro tribunali præcepit sibi beatissimum Martyrem Potitum exhiberi. Qui cum ductus fuisset, ut intravit amphitheatrum, Crucis Dominicæ signaculo se muniens, adstitit intrepidus ante tribunal Cæsaris. Quem torvus aspectu, iratus animo, Antoninus ita alloquitur: Dic Potite, ubi te conspicis astare? Et Sanctus: In tellure, inquit, Creatoris Domini mei omnipotentis. Et Augustus: Ignoras quod hodie ad tui interitus spectaculum istud amphitheatrum completum est? Et quis est ille Deus qui te de manibus meis eripere valebit? Cui Sanctus: Erubescere jam potest frons tua, nequissime Imperator, quoniam insipientius caput tuum esse cernitur a canis respersum, quod omnipotentiam Dei mei omni modo expertus, modo asserat tua improbitas me non posse de manibus tuis eripi et liberari.
29 Et Cæsar: Quid, inquit, per multa variaris? Quod nunc præfatus loquor, per veritatis efficaciam consequeris. Et jussit mox eum in equuleo suspenddi et lampades ardentes ejus lateribus applicari. Quo gesto beatissimus Martyr confisus in Domino, ac si in alieno corpore pati videretur, ita facto animo, hilarique vultu sustinebat pœnas, collaudans et glorificans Conditorem omnium Deum, qui virtute fortitudinis suæ lampades ardentes ad refrigerium, imo ad nihilum redegerat. Videns igitur tantam constantiam Sancti et animositatem impiissimus Cæsar, indignans valde: Visne, ait, Potite, ut addamus ad refectionem tantæ suavitatis et delectationis tibi aliquid, quatenus de una adalteram pertransiens possis absque fastidio talibus deliciarum epulis uti, ac lætius delectari? Cui innocens Martyr: Quam maxime inquit, id cupio. Desiderabilia enim sunt hæc mihi super aurum et lapidem pretiosum, et dulciora super mel et favum. Et Augustus: Addatur ergo ad dignitatem honoris tui quantum sufficienter competit; ferantur scilicet ferreæ ungulæ, etb unguletur. Quo peracto, Sanctus Domini toto pectore aiebat Cæsari: Ubi sunt minæ tuæ Imperator? perpaullum antea me promittebas humiliare, numquid superavi eas? Vide ergo et intellige, quod non mihi pœnæ tuæ dolorem accommodent, sed potius magnum exultationis gaudium.
30 Tunc videns se Imperator valde confusum, amplius indignari cepit, præcipiensque deponi eum mox de equuleo, jussit tradi rictibus ferarum. Ad cujus vestigia itidem feræ venientes, deposita omni ferina rabie, et occurrentes humiles capite osculabantur pedes ejus. Ad hæc constantissimus Martyr insultare trueulentissimo Imperatori cepit: Quid dicis inquiens, nequissime Cæsar? putasne, expertus es virtutem virtutem Domini mei Jesu Christi? an adhuc dubites? Etenim animadverte quanta sit omnipotentia virtutis ejus. Quod si adhuc aliquid ambiguitatis in two obstinatissimo pectore restat, age nunc, et perfice quæ cœpisti, ut pervenire ad majora horum mirabilia valeam, quæ in me famulum suum Dominus dignatur efficere.
31 Hæc eo dicente, sævissimus Imperator furore succensus jussit eum membratim ferro secari. Ad cujus vocem lictores cupiebant explere quod fuerat jussum, nec valebant. Nam sicut tentabant quodcumque ex membris ejus abscindere, ita Domini virtus opitulabatur, ut saltem ad exiguum attingere valerent. Pro quo etiam Beatissimus Potitus gratias Redemptori omnium referebat, et jucundo ac sincero animo dicebat Cæsari: Crudelissime et omni virtute pietatis private, intuere quanta et qualia sunt beneficia Dei mei omnipotentis, quoniam per exquisita tormenta me cupis perdere, et non solum in anima quæ immortalis est, sed nec in corpore habes potestatem sine voluntate Dei quicquam mali perpetrare. Et quoniam ita est, restat ergo ut cognoscas te nunc esse in utroque fortiter convictum a Domino meo Jesu Christo, pro cujus amore omnia hæc libenter sustineo.
32 Aspectante interea multitudine totius amphitheatri hæc, glorificantes crediderunt ex eis circiter duo millia in Dominum Jesum, hujusmodi voces dantes ad cælum: Vere Deus Petri et Pauli est in puero isto, et non potest alius credi sub cælo, nisi ipse qui tantas virtutes et signa per hunc dignatus est ostendere. Tunc videns hæc tyrannus Imperator fremuit, et ex imo pectoris prolixa suspiria trahens, dixit: Potite, per maleficia tua omnia superas, tamen habemus fortiora tormenta, quæ nequaquam possunt deludi, quemadmodum per magicas artes sunt cetera delusa. Hæc dicens continuo fecit ferri sartaginem ignitam cum oleo, et Sanctum in ea jussit poni. Quin etiam desuper plumbum ferventissimum fundi. Quibus peractis sanctus Innocens Dominum Jesum confitendo benedicebat, et placido vultu clamabat: Adjuro te, inquiens, Cæsar per gloriam Augustalium tuorum fascium, ut de ipso plumbo mihi ad sufficientiam addi facias, quia magnum mihi refrigerium præstat.
a In priore vita: melior est canis, quam tu.
b In priore vita dicitur exemgulatus. At prop. off. Lect. 7. Jussit lictoribus, ut ferreis pectinibus carnem illius discerperent: quod adeo immanissime perfecerunt, ut ossa articulatim detegerent. Et Hymno 7, uncis pectinum clavis lacerus.
Tyranno et cruciatibus superatis, mors.
Audiens hæc crudelissimus Imperator, magis ac magis furore accensus, præcepit post hæc fieri clavum ferreum, dicens: Videamus, si veniens iste Deus tuus, in quo te confidere dicis, te eruet de ipso ferro acuto, aut si per calliditatem tuam aliquo modo eum possis evadere. Cui B. Potitus dixit: Non aliter credo in ejus pietatis misericordia, nisi quod, sicut sua potentia liberavit me de tot præmissis generibus pœnarum, ita me et de acuto clavo, quem mihi minaris, eripiet. Tunc, ut protulerat, crudelissimus Antoninus fecit præfatum clavum calefieri fortiter, et sic in capite fortissimi Martyris configi.
34 Ipse autem Sanctus cælesti præsidio suffultus, statim oculos in cælum erigens, Salvatorem omnium cœpit invocare dicens: Domine Deus meus, Pater altissime, qui semper in necessitatibus meis adesse dignatus es, qui liberasti sanctos Apostolos tuos, retrusum scilicet unum a ferreis nexibus, alterum viperei virus periculo, quæso te, ut exaudias me servum tuum et mittere digneris sanctum Angelum tuum de cælis, qui liberet me de hac pœna, quam nefandissimus Antoninus in me exercuit, retribuens illi secundum nequitiam ejus crudelitatis, ut juxta Vatis sententiam incidat in foveam quam fecit, et convertatur hic dolor in caput ejus, et in verticem ejus iniquitas ejus descendat; quatenus hoc saltem discrimine expertus, desinat quantumlibet de tot talibusque ulterius excogitare fidelissimis tuis famulis. Hæc eo orante mox Domini virtute dolor ab almi Martyris capite abstractus, et in verticem iniquissimi Antonini confixus est, qui magnis vocibus cœpit protinus inclamare S. Potitum, dicens: O serve Dei Potite miserere mei, deprecare Deum tuum ut eripiat me de hoc intolerabili exitio, quia crucior in eo valde. Nam modo certissime credens agnosco, quomodo potentissimus sit ipse Deus, et non est alius præter eum.
35 Tunc Christi servus gratiarum actiones non desinebat Deo Creatori omnium agere, dicens: Glorifico et benedico nomen tuum Deus magne et omnipotens, qui adjuvisti et consolatus es me. Et insultans aiebat Cæsari: Dii vero tui quare non subveniunt tibi, quemadmodum Deus meus subveniens auxiliatus est mihi? Obsecra nunc eos ut venientes misereantur tibi et liberent. Omnes autem circumstantes videntes hoc, in laudibus Dei conversi, dicebant: O qualis et quanta est potentia istius pueri Dominatoris, cujus virtute plagas et lampades ungularumque laniatus derisit, nec non ferarum rabiem sedavit, et sartagines ignitas cum plumbo effuso extinxit; tandemque idolis cum Antonino Imperatore devictis, semetipsum sospitem atque incolumem exhibuit! Et quis sapiens rationalis intellexit hæc, et non desistat adorare tales dæmones, et colens veneretur unum Deum æternum, qui fecit cælum et terram?
36 Interea Antoninus atrocissimus angustiatur et torquetur, stridensque vocibus aiebat: S. Potite adjuva me, et miserere mei, quia morior in hac pœna. Cui Sanctus dixit: Nisi tua fliia venerit, quam Dominus meus Jesus Christus sanavit, minime curaberis. Eadem hora tristabatur omnis Senatus, quorum jussu accersita est puella. Quæ cum venisset, prosternens se cum lacrymis solo, deosculari cœpit pedes sanctissimi Martyris, dicens: Baptiza me famule Dei in nomine omnipotentis Dei tui, quem praedicas. Statimque catechizans baptizavit eam in fide sanctæ Trinitatis. Et recedente illa, expandens manus suas ad cælum B. Potitus dixit: Deus universitatis Conditor et Redemptor, qui nullius indiges bono, sed bonus essentialiter æternalis existis, qui tuæ benignitatis clementia solem tuum oriri facis, et imbres fundis super justos et injustos; quique tuis fidelibus promittere dignatus es, dicens: Petite et accipietis, quærite et invenietis; exaudi me nunc pro Antonino Imperatore ut eripias eum de intolerabili dolore, ad laudem et gloriam atque potentiam magnitudinis tuæ. Licet enim Domine execrandus et crudelissimus sit, sufficere tamen ei poterit æterna damnatio, quæ illum subsequi post hanc vitam miseram debebit. Expleta vera oratione, dolor ablatus est a cervice ejus, et sanus effectus est.
37 Quo dolore cum sensisset nequissimus Imperator se erutum, gratias cœpit agere dæmonibus suis, dicens: Actiones gratiarum vobis referre non destituo, dii sanctissimi et omnipotentes, qui dignati estis me vestris virtutibus ab hac eruere angustia. Cui Sanctus dixit: Adhuc errorem patitur sensus tuus Imperator, quandoquidem Deus omnium fidelium exauditor ipse tibi præstitit salvationis et salutis remedium, non dii tui, qui non potuerunt in æterno interitu sibi auxiliari, ubi modo cruciantur. Tunc Præcisa lingua loquitur. vehementer iratus Imperator jussit linguam ejus amputari et oculorum luminibus orbari. Quo expleto, puer Domini Potitus benedicere et glorificare Deum potissime cœpit, dicens: Benedicam Dominum in omni omni tempore; semper laus ejus in ore meo, qui in os meum immisit canticum novum, hymnum Deo nostro. Et hoc psallens superna gratia roboratus, exclamans: Quid acturus es, inquit, crudelissime Imperator amplius? an forte quod incidi fecisti linguam, et lumina mea tolli, ideo te adscribi victorem conaris? Ecce, si noscere non dissimulas, superavit te Deus Dominus meus Jesus Christus per me nunc, sicut olim per sanctum Moysem Pharaonem Ægypti, obduratione tui similem, quando in signis omnimodis et portentis ab ejus dominationis oppressione brachio extento populum suum liberavit? Nisi forsan mucrone decernas caput meum abscindi, et pro remedio solummodo in corpore meo vincere arbitreris.
38 Ad hæc stupefactus nimis Imperator et confusione repletus extemplo ut proposuerat dedit capitalem sententiam. Quo audito beatissimus Christi Martyr et Confessor Potitus, gestiens et exultans, Antonino Imperatori dixit: Precor tuam execrabilem potestatem, Cæsar, ut ubipetiero ubi me puniri jubeas. Cui Cæsar Antoninus: Fiat, inquit, et juxta propositum tuæ postulationis vota tua rite firmentur. In hoc edicto traditus est lictoribus. Qui cum eum accepissent, pervenientes duxerunt ad locum quemdam inter Sentianum et Juntianum, qui vocatur Julia, super ripam unius fluminis, nomine Calabritici, et ibi eum gladio ferierunt. Cujus sancta anima in columbæ specie visa est carnis ergastulo ad alta poli triumphans properare, ubi cum Christo regnans gaudiis felicibus in perpetuum fruitur. Porro ejus exuvias venientes Christicolæ cum omni veneratione collegerunt, et condientes sepelierunt sub die Iduum Januariarum, ad laudem et gloriam Salvatoris nostri Jesu Christi, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per infinita secula seculorum. Amen. a In Lectionibus propr. off. dicuntur sequentia esse gesta in loco qui dicitur Julia, super ripam fluminis Calabiarici, ubi sibi tribunal erigi Tyrannus jusserat. a HYMNI DE S. POTITO.
Ex Officio proprio monasterii S. Potiti Neap.
Ostella Christi fulgida, Potite Martyr inclyte, Obscura culpæ nubila A mente nostra discute.
Tu clarus inter Martyres Fulges, ut inter sidera Sol, ac ut inter candida Ligustra candent lilia.
Luces ut ardens lampada, Humana lustrans pectora; Ut sal per orbem spargeris, Humana siccans vulnera.
Non sic Potite cynnama Attrita spirant, moribus Ut tu modestis, florida Ætate, fragras seculo.
Post clara mortis funera Illustris inter Angelos Tanto refulges lumine, Quanto per orbem nomine. a Erant perquam incorrecte editi hi hymni, tolumque officium. An sint majoris poematis pars, an ad hanc solum rem compositi, ignoramus. Sint certe quidem non inclegantes.
Claret Eois puer ortus oris, Claret illustri patre, claret alta Matre, quid mirum quod in urbe clara Clareat infans? Id magis mirum, quod ab axe claro Sol eum Christus potiore luce, Inter atratas rutilum tenebras, Traxerit ad se.
Ut rosam e spinis, veluti coruscum Sidus a terra nebula Potitum Traxit infantem pius auctor orbis Matris ab alvo. Traxit, ut vero sibi sole nato Bruta despectet simulachra: trino Numine ac uno potiatur, omni Quo calet æstu.
Martyr o mi, dum frueris Tonante, Virgines curæ tibi sint, quotannis Festa condentes tibi: dexter adsis, Dum sacra complent. Dum tibi dulces modulantur hymnos, Thura dum sacras adolent per aras, Dum parant lychnos, et olente fanum Flore coronant.
Dum crocum, calthas, violas, ligustra, Cum rosis nardum, thyma cum marino Rore, sic dextra, ut calatho per ædem Undique spargunt.
A Dei regno pie Martyr audi Virginum suspiria; cerne fletus, Vota, singultus, ut odora defer Lilia Jesu. Summa laus uni Triadi per ævum, Quæ velut parvo tribuit Potito Lauream, nobis prece donet ejus Gaudia Divum.
Potite Martyr inclyte, Dum sacra reddis annuo Ritu colenda Virginum, Adsis choro psallentium.
A Solis ortu pullulas E stirpe pravi germinis, Velut rosarum flosculus E stirpe dura veprium.
Parente natus ethnico, Afflaris aura Spiritus, Quo falsa calces numina, Crucis trophæum provehis. Cupressus, ut crinitulo Viburna præstat vertice; Virtute sic tu parvulus Præcellis omnes maxima.
Non sic, Potite, cynnama Attrita spirant, moribus Ut tu modestis, florida Ætate, fragras seculo.
Tu prædicator promptulus In urbe fulges propria, Jesum parenti prædicas, Fidemque pandis civibus.
Laus Unitati triplici, Pro qua Potitus sanguine Fuso, potitur Martyrum Palma, in columbæ imagine.
Jesu decora cælitum Corolla, Jesu Martyrum Spes, cerne nos, dum militis Tui canamus prælium.
Cur Antonine perfuris, O Cæsar angue dirior, Leone sævo sævior? Cur bile turges vitrea?
Non sculpta adorat marmora, Nec ligna credit numina; Aurum Potitus despicit, Nec thura libat belluis.
Dura contemnit verbera, Tetrumque spernit carcerem,
Nec voce blanda flectitur, Minas nec horret efferas.
Flagella sicut lilia Sumit, et illa dedicat Deo flagranti pectore, Sicut rosarum flosculos.
Olor nec albus gestiens Aquas subintrat vitreas, Olivum ut intrat bulliens, Amore Jesu, parvulus.
Phœnix ut inter cynnama Exusta fit vivacior; Sic hic lebete fervido Mersus, resurget fortior.
Potitus instar Angeli Factus fide fortissimus, Numen Minervæ despicit, Jovique thura denegat.
Cunctis est æqua regula, Dulcore firmat debiles, Virtute fortes roborat, Utrosque amore confovet.
O miles, o fortissime Athleta Jesu, a sanguinem Dum corpus unda profluis, Ad astra mittis spiritum.
Sic torque victor aurea Collum venustas saucium: Sic morte vitam laureas, Vita triumphans perpeti.
O ter beate parvule, Qui sufferendo laurea Donaris, o quam strenue Mortem triumphas mortuus! a Haud satis assequimur sententiam.
Ingens Dei potentia, Et Martyris victoria, Crudelis ira Præsidis Et belluarum mititas!
Quæcumque sævit dentibus, Cornu, vel ungue bellua, Ad Martyris vestigia Ut mitis est ovicula.
Tormenta sic amplectitur, Ut grata cæli munera; Sic blandimenta respuit, Ut dira mortis vulnera.
Per hæc, Potite, pignora, Quæ Jesus ultro contulit, Sacris roga virgunculis Candentis Agni nuptias.
Post quem canendo gestiant Plenis oliva lampadis; Odora dent vaccinia, Stolis amictæ candidis.
A vanitate seculi, A carnis æstu lubricæ, Et a maligno dæmone Has tu, Potite, libera.
Deo sit uni gloria, Qui nos ab omni protegat Malo, precatu Martyris, Ac regna det cælestia.
Ardet o felix animæ, ardet igne, Igne divino, rabiem tyranni Voce demulcet placida, silendo Mitigat iram.
Flagra ceu flores (quibus ante Jesum Serta contextat) patitur, cruenta (O Dei virtus!) veluti smaragdos, Vulnera suffert.
Carcerum vinclis puer arctus, uncis Pectinum clavis lacerus, lebetem Intrat ignitum: calido triumphat Mersus olivo.
Vincit, immanes patiendo pœnas, Cæsarem: lassat lanios, flagella Mente tranquilla subeundo: victor Cum nece pugnat.
Angeli verbo monitus, propinquam Haud secus mortem cupit, ac perennis Januam vitæ, requiem laborum,
Præmia pugnæ.
Unde transfixo capiti cruento Clavo, et immerso jugulo mucrone, Spiritum felix super alta fudit Morte sic victa, viridante lauro Verticem cingit: sacra colla comit Torque gemmata: fruitur Tonante Si caro prurit, niveum pudoris Irriga rorem: Sathanæ sagittas Frange, si dirus jacit hostis; armis Pompa si cœci peritura secli Ridet, æternæ moderare vitæ Gloria: pulsis fame, peste, bello,
Laus sit æternæ Triadi perennis,
Et Patri, et Nato, et tibi ubique sancte Spiritus: Martyr quibus alme nostra
Crate mi puer aure dextra, Quas tibi laudes recinunt sacratæ Virgines Sancte, ac modulos pudico Pectore promptos.
Hi tibi pro thure et olente nardo,
Pro thymi fasce, et calatho rosarum,
Dantur: ut gemmas et odora, quæso,b Ut puer primum dubiæ dolosum Attigit vitæ bivium; relicta Mox via lata, studuit per arctum Scandere callem.
Totus in sacris vigilat, caduci Nil cupit: Divum veneratur ædes:
Percolit summa pietate trinum Numen et unum.
Sic jugo Christi puerile collum Subdit, et stivam retinens aratri,
Ut decet, sulcat bonitatis arvum Non minus cælum precibus fatigat,
Quam pio cultu: lacrymis nigrantem Abluit noctem, Sathanam repellit Diva scrutatus monumenta Vatum,
Sacra degustat rudimenta Jesu:
Tum Liam stringens, fruitur Rachele,
Ut sibi nomen peperit Potiti Martyr insignis, potiendo dulce Cælitum nectar, peritura sprevit
Cuncta sub astris.
Sprevit ætatis roseum tenellæ Flosculum, sprevit títulos avorum,
Purpuram, fasces, galeam, curules,
Prædia, census.
a Ita excusum, videtur verbum desiderari.
b Non colærent hæc inter se, cum post singulas Lectiones binæ fere semper strophæ ponantur. quarum plures simul ad unius hymni formam descripsimus
Pauper ad nudum properare Jesum Pergit amplexa Cruce. Fit supernæ Prævius Doctor patriæ, fit alti Præco Tonantis. Grande virtutum jubar, æqua morum Norma, doctrinæ schola Christianæ, Mitis exemplar pietatis, almæ Lux bonitatis. Gratus hic mundo fuit a tenellis Unguibus; matris fuerat ab alvo Gratior cælo, magis est in astris Gratus utrique. Hic feras passus rabidas, leones Calcat immanes, dominatur ursis: Sed prius vincens superat furentem Præsidis iram. Mortuus mundo, Sathanæ, parenti, Ac sibi; cælo, Superis, Tonanti Vivit illustris Domini Potitus Martyr in ævum. Ergo si talis tibi vita fulsit Seculo, nobis super astra regnans Impetra optatæ bona pacis arrham Gaudia cæli. Vernat ut candens rosa rore tacta, Rore ceu vernat foliis apertum Lilium, vernat veluti profusus Rore hyacinthus. Lux patri factus, meliora vivo Pandit exemplo documenta: quod nam
Egerit primum, sociis agendum Præcipit actu.
Unde pro Christi nece tu cruentam Eligens mortem, velut agnus ensi Colla flexisti, o pie Martyr, o mi Dive Potite. O pia, o felix anima, o beate Spiritus, terræ spolium caducæ Deserens carnis, superas ovando Scandis in arces.
Non pius lædit liquor, aut eburna Membra tam candens oleum, nec ignis Quid pili tangit minimum: pudorem Flamma veretur. Martyr a summo, precor, axe gratis Gratiam per te.... præstet orbis Auctor, ac sacris faveat puellis Numine fausto. Centuplum reddant oleæ, per arva Semen in fruges vireat, Falernum Vineæ fundant decuplum, precante Te, pie Martyr. Pace nos dulci refove, salubrem Aerem cura, scelerum reatus Qua vales purga prece, Martyr, ante Judicis iram. Pro tuis regnum meritis Latinum A fame, a bello tueare, quæso, Quæso ut a peste, a tonitru, a corusco Fulmine serves.
✠
Izvornik: Acta Sanctorum. Ianuarius, tomus II, Pariz: Victor Palmé, 1863. Prvi cjeloviti prijevod na hrvatski, objavljen 22. studenoga 2026. Prijevod i uređivanje: Tim Kršćanska stvarnost.