Preskoči na sadržaj
Kršćanska Stvarnost
Odaberite dan
Veljača
1234567891011121314151617181920212223242526272829
Ožujak
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Travanj
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Svibanj
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Lipanj
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Srpanj
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Kolovoz
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Rujan
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Listopad
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Studeni
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Prosinac
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Veljača
1234567891011121314151617181920212223242526272829
Ožujak
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Travanj
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Svibanj
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Lipanj
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Srpanj
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Kolovoz
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Rujan
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Listopad
12345678910111213141516171819202122232425262728293031
Studeni
123456789101112131415161718192021222324252627282930
Prosinac
12345678910111213141516171819202122232425262728293031

✠

Acta Sanctorum · Svezak II · 13. siječnja

Životopis sv. Hilarija

VITA S. HILARII

Sadržaj (13)
  1. Auctore Sulpitio Severo 1. 2, hist. Eccl.
  2. Liber I.
  3. Gesta in exilio, reditus in Galliam.
  4. Mortui suscitatio, obitus filiæ, uxoris, et ipsius Hilarii.
  5. Liber ii de ejus miraculis. prologus.
  6. Ægri, cæci, contracti, leprosi sanati.
  7. Victoria obtenta, alia miracula.
  8. Aliud s. Hilarii miraculum.
  9. Alia miracula.
  10. Alia miracula,
  11. Translatio i s. Hilarii.
  12. De translatione s. Hilarii
  13. Translatio ii s. Hilarii.

Auctore Sulpitio Severo 1. 2, hist. Eccl.

Cum sententiam Arianorum, quam de Athanasio dederant, nostri non reciperent edictum ab Imperatore proponitur, ut qui in damnationem Athanasii non subscriberent, in exilium pellerentur. Ceterum a nostris tum apud a Arelatem ac Biterras oppida Galliarum, Episcoporum Concilia fuere. Petebatur, ut priusquam in Athanasium subscribere cogerentur, de fide potius disceptarent: nec tum demum de re cognoscendum, cum de persona judicium constitisset. Sed Valens sociique ejus prius Athanasii damnationem extorquere cupiebant, de fide certare non ausi. Ab hoc partium conflictu agitur in exiliumb Paulinus. Interea Mediolanum convenitur, ubi tum aderat Imperator. Eadem illa contentio nihil invicem relaxabat. Tumc Eusebius Vercellensium, et Lucifer a Caranalis Sardiniæ Episcopi relegati. Ceterum Dionysius Mediolanensium Sacerdos, in Athanasii damnationem se consentire subscripsit, dummodo de fide inter Episcopos quæreretur. Sed Valens et Ursatius ceterique, metu plebis, quæ Catholicam fidem egregio studio conservabat, non ausi piacula profiteri, intra palatium congregantur. Illinc epistolam sub Imperatoris nomine emittunt, omni pravitate refertam: eo nimirum consilio, ut si ea æquis auribus populus recepisset, publica auctoritate cupita proferrent; sin aliter fuisset excepta, omnis invidia esset in Rege, et ipsa venialis quia etiam tumd catechunenus, sacramentum fidei merito videretur potuisse nescire.

2 Igitur lectam in ecclesia epistolam populus aversatur. Dionysius, quia non esset assensus, urbe pelbitur: statimque ejus in locum e Episcopus subrogatur. Liberius quoque urbis Romae, et Hilarius Pictavorum Episcopus, dantur exsilio.f Rhodanium quoque, et Dosanum Antistitem (qui natura lenior, non tam suis viribus, quam Hilarii societate non cesserat Arrianis) eadem conditio implicuit: cum tamen homines parati essent Athanasium a communione suspendere, modo ut de fide inter Episcopos quæreretur. Sed Arrianis optimum visum, præstantissimos viros a certamine submovere. Ita pulsi in exsilium, quos supra memoravimus, abhinc annosg quinque et quadraginta, Arbetione et Lolliano Coss. Sed Liberius paullo post Urbi redditur, ob seditiones Romanas. Ceterum exules satis constat totius orbis studiis celebratos, pecuniasque eis in sumptum affatim congestas, legationibus quoque eos plebis Catholicæ ex omnibus fere provinciis frequentatos.

3 Interea Arriani non occulte, ut antea, sed palam ac publice hæresis piacula prædicabant: quinetiam synodum Nicænam pro se interpretantes, quam unius littere adjectione corruperant, caliginem quandom injecerant veritati. Nam ubi όμούσιον erat scriptum, quod unius est substantiæ: illi όμοιούσιον, quod est similis substantiæ, scriptum esse dicebant: concedentes similitudinem, dum adimerent unitatem: quia multum ab unitate similitudo distaret, ut, verbi gratia, pictura humani corporis esset homini similis, nec tamen haberet hominis veritatem. Sed quidam ex his ultra processerant, anomæousiam, id est, dissimilem substantiam confirmantes. Eoque his certaminibus processum, ut istiusmodi piaculis orbis terrarum implicaretur. Nam Italiam, Illyricum, atque Orientem Valens et Ursatius, ceterique, quorum nomina edidimus, infecerant. Gallias nostras Saturninus Arelatensium Episcopus, homo impotens et factiosus, premebat. Osium quoque ab Hispania in eamdem perfidiam concessisse, opinio fuit: quod eo mirum atque incredibile videtur, quia omni fere ætatis suæ tempore constantissimus nostrarum partium, et Nicæna synodus auctore illo confecta habebatur: nisi fatiscente ævo (etenin major centenario fuit,h ut S. Hilarius in epistolis refert) deliraverit. Quibus rebus perturbato orbe terrarum, et morbo quodam Ecclesiis languentibus, segnior quidem, sed non minus gravis cura Principem excercebat: quod licet Arriani, quibus favebat, superiores viderentur, necum tamen de fide inter Episcopos conveniret.

4 Igitur apud Ariminum, urbem Italiae, synodum congregari jubet: idque i Tauro Præfecto imperat, ut collectos in unum non ante dimitteret, quam in unam fidem consentirent; promisso eidem consulatu, si rem effectui tradidisset. Ita missis per Illyricum, Italiam, Africam, Hispanias, Galliasque magistris officialibus, acceti aut k macti quadringenti et aliquanto amplius Occidentales Episcopi, Ariminum convenere: quibus omnibus annonas et cellaria dare Imperator præceperat. Sed id nostris, id est, Aquitanis, Gallis, ac Britannis indecens visum: repudiatis fiscalibus, propriis sumptibus vivere maluerunt. Tres tantum ex Britannia, inopia proprii, publico usi sunt, cum oblatam a ceteris collationem respuissent; sanctius putantes fiscum gravare, quam singulos. Hoc ego Gavidium Episcopum nostrum, quasi obtrectantem tem referre solitum audivi; sed longe aliter senserim: laudique attribuo Episcopis, tam pauperes fuisse, ut nihil proprium haberent, neque ab aliis potius quam fisco sumerent, ubi neminem gravabant, l ita in utriusque egregium exemplum. De reliquis nihil memoria dignum traditur, sed redeo ad ordinem.

5 Posteaquam omneis, ut supra dictum, in unum collecti sunt, fit partium secessio. Ecclesiam nostrii obtinent; Arriani, tum ædem tum de industria vacantem, orationis loco capiunt: sed hi non amplius quam octoginta. Reliqui nostrarum partium erant. Igitur frequentibus Conciliis nihil actum, nostris in fide manentibus, illis de perfidia non cedentibus. Ad postremum placuit, decem Legatos mitti ad Imperatorem, ut quæ esset partium fides et sententia cognosceret, sciretque pacem cum hæreticis esse non posse. Idem Arriani faciunt, mittuntque numero pari legatos, qui adversum nostros coram Imperatore confligerent. Sed ex parte nostrorum leguntur homines adolescentes, parum docti, et parum cauti: ab Arrianis autem missi, senes, callidi, et ingenio vallentes, veterno perfidiæ imbuti, qui apud Regem facile superiores extiterunt. Sed nostris mandatum, ne quo modo cum Arrianis communionem inirent, omniaque integra synodo reservarent.

6 Interim in Oriente, exemplo Occidentalium, Imperator jubet cunctos fere Episcopos apud Seleuciam Isauriæ oppidum congregari. Qua tempestate Hilarius, quartum jam exilii annum in Phrygia agens, inter reliquos Episcopos, per m Vicarium ac Præsidem data evectionis copia adesse compellitur; cum tamen nihil do eo specialiter mandasset Imperator. Judices tantum generalem jussionem secuti, qua omnes Episcopos ad Concilium cogere jubebantur, hunc quoque inter reliquos n volentes miscuere, ut ego conjicio: Dei nutu ita gestum, ut vir divinarum rerum instructissimus, cum de fide disceptandum erat, interesset. Is ubi Seleuciam venit, magno cum favore exceptus, omnium in se animos, et studia converterat. Ac primum quæsitum ab eo, quæ esset Gallorum fides: quia tum Arrianis prava de nobis vulgantibus, suspecti ab Orientalibus habebamur, trionymam solitarii Dei unionem secundum Sabellium credidisse, sed exposita fide sua, juxta ea quæ Nicææ erant a Patribus conscripta, Occidentalibus perhibuit testimonium. Ita absolutis omnium animis, intra conscientiam communionis, nec non etiam in societatem receptus, concilioque ascitus est. Agi deinde cœptum: repertique pravæ hæresis auctores, atque ab Ecclesiæ corpore avulsi. In eo numero fuere, o Georgius ab Alexandria, Acacius, Eudoxius, Uranius, Leontius, Theodosius, Evagrius, Theodolus.

7 Sed confecta synodo, decreta ad Imperatorem legatio, quæ gesta insinuaret. Damnati quoque ad Regem profecti, satis freti sociorum viribus, et Principis societate. Interea Legatos Ariminensis Concilii ex parte nostrorum compellit Imperator uniri hæreticorum communioni: eisdemque conscriptam ab improbis fidem tradit, verbis fallentibus involutam, quæ Catholicam disciplinam, perfidia latente, loqueretur. Namque Usiæ verbum tamquam ambiguum, et temere a Patribus usurpatum, neque ex auctoritate Scripturarum profectum, sub specie falsæ rationis abolebat, ne unius cum Patre substantiæ Filius crederetur. Eadem fides similem Patri Filium fatebatur: sed interius aderat fraus parata, ut esset similis, non esset æqualis. Ita dimissis Legatis, Præfecto mandatum, ut synodum non ante laxaret, quam conscriptæ fidei consentire se omnes subscriptionibus profiterentur. Ac, si qui pertinacius obsisterent, dummodo is numerus intra quindecim esset, in exilium pellerentur. Sed regressis Legatis, licet vim regiam deprecantibus, negata communio.

8 Enimvero compertis quæ decreta erant, major rerum et consiliorum perturbatio: dein paullatim plerique nostrorum, partim imbecillitate ingenii, partim tædio peregrinationis evicti, dedere se adversariis, jam post reditum Legatorum superioribus, et ecclesiam nostris inde detrusis obtinentibus. Factaque semel inclinatione animorum, catervatim in partem alteram concessum: donec ad viginti usque nostrorum numerus imminutus est. Sed hi quanto pauciores, tanto validiores erant: constantissimusque inter eos habebatur noster p Fægadius, et Servatio Tungrorum Episcopus. Hos, quia minis et terriculis non cesserant, Taurus precibus aggreditur, aclacrymans obtestatur, mitiora uti consulerent. Clausos intra unam urbem Episcopos jam septimum mensem agere: injuria hiemis et inopia confectis, nullam spem reversionis dari: quis tandem esset finis? sequerentur plurium exemplum auctoritatem saltem ex numero sumerent. Et enimvero Fægadius paratum se exilio, atque ad omne supplicium, in quod deposceretur, profiteri, se ab Arrianis conceptam fidem non recepturum. Ita in hoc certamine aliquot dies tracti. Ubi parum ad pacem proficiebant, paullatim et ipse infractior, ad extremum proposita conditione evincitur. Namque Valens et Ursatius affirmantes, præsentem fidem Catholica ratione conceptam, ab Orientalibus, Imperatore auctore, prolatam, cum piaculo repudiari, ut quis discordiarum finis foret, si quæ Orientalibus placuisset, Occidentalibus displiceret? Postremo si quid minus plene præsenti fide editum videretur, ipsi adderent, quæ addenda putarent: præbituros se, in his quæ essent adjecta, consensum. Favorabilis professio pronis omnium animis excepta: nec ultra nostri repugnare ausi, jam quoquo modo finem rebus imponere cupientes. Dein conceptæ a Fægadio et Servatione professiones, edi cœpere: in quis primum damnatur Arrius, totaque ejus perfidia: ceterum non etiam Patri æqualis, et sine initio, sine tempore Dei Filius pronuntiatur. Tum Valens, tamquam nostros adjuvans, subjecit sententiam, cui inerat occultus dolus: Filium Dei non esse creaturam sicut ceteras creaturas; fefellitque audientes fraus professionis. Etenim his verbis, quibus similis esse ceteris creaturis Filius negabatur, creatura tamen, potior tantum ceteris, pronuntiabatur. Ita neutra pars vicisse se penitus, aut victam putare poterat: quia fides ipsa pro Arrianis, professiones vero postea adjectæ pro nostris erant: præter illam quam Valens subjunxerat, quæ tum non intellecta, sero demum animadversa est. Hoc vero modo Concilium dimissum bono initio, fœdo exitu est consummatum.

9 Igitur Arriani rebus nimium prospere et secundum vota fluentibus, Constantinopolim ad Imperatorem concurrunt: ibi repertos Seleuciensis synodi legatos, vi regia compellunt, exemplo Occidentalium, pravam illam fidem recipere. Plerique abnuentes injuriosa custodia ac fame vexati, captivam conscientiam dedere. Multi constantius renitentes, adempto Episcopatu in exilium detrusi, atque in eorum locum alii dati. Ita optimis Sacerdotibus aut metu territis, aut exilio deductis, perfidiæ paucorum cuncti concesserant.

10 Aderat ibi tum Hilarius, a Seleucia Legatos secutus, nullis certis de se mandatis, opperiens Imperatoris voluntatem, si forsitan redire ad exilium juberetur. Is ubi extremum fidei periculum animadvertit, Occidentalibus deceptis, Orientales per scelus vinci; q tribus libellis publice datis audientiam Regis poposcit, ut de fide coram adversariis disceptaret. Id vero Arriani maximopere abnuere. Postremo quasi discordiæ seminarium et perturbator Orientis, redire ad Gallias jubetur, absque exilii indulgentia. Verum ubi permensus est orbem pene terrarum, malo perfidiæ infectum, dubius animi, et magna curarum mole æstuans, cum plerisque videretur non ineundam cum his communionem, qui Ariminensem synodum recepissent, optimum factu arbitratus, revocare cunctos ad ad emendationem et pœnitentiam, frequentibus intra Gallias conciliis, atque omnibus fere Episcopis de errore profitentibus, apud Ariminum gesta condemnant, et in statum pristinum Ecclesiarum fidem reformant. Resistebat sanis consiliis Saturninus Arelatensium Episcopus, vir sane pessimus, et ingenio malo, pravoque: verumetiam præter hæresis infamiam, multis atque infandis criminibus convictus, Ecclesia ejectus est. Ita partium vires amisso duce infractæ. r Paternus etiam a Petrocoris æque vecors, nec detrectans perfidiam profiteri, sacerdotio pulsus: ceteris venia data. Illud apud omnes constitit, unius Hilarii beneficio Gallias nostras piaculo hæresis liberatas. Ceterum Lucifer tum Antiochiæ longe diversa sententia fuit. Nam intantum eos, qui Arimini fuerant, condemnavit, ut se etiam ab eorum communione secreterit, qui eos sub satisfactione vel pœnitentia recepissent. Id recte, an perperam constituerit, dicere non ausim. Paulinus et Rhodanius in Phrygia defuncti. Hilarius sexto anno postquam redierat, in patria obiit.

a Conjungit Auctor brevitatis ergo duo concilia, ut § 4 monuimus. Arelatense anno 353, inde Medialanense 353, Biterrense 356, habita sunt. Consule Baronium annis citatis et Sirmondum tomo 1, Conciliorum Gallia.
b S. Hilarius in fragmentis: In Arelatensi oppido frater et comminister meus Paulinus Ecclesiæ Trevirorum Episcopus, eorum se perditioni simulationique non miscuit. Et qualis fuit illa sententia, exponam, a qua referens voluntatem indignus Ecclesia ab Episcopis, dignus exilio a Rege est judicatus. De S. Paulino agemus xxi Augusti.
c Colitur S. Eusebius 1 Augusti, Dionysius 25 Maii. De Lucifero agemus 20 Maii. Putat Giselinus a Caralis legendum: recte. Caralis Plolomazo lib. 3, altis Caralis, clarissima Sardiniae civilas et sedes nunc regii Præfecti.
d Sub mortem baptizatus est ab Euzoio Ariano Episcopo. Socrates lib. 2, cap. 46.
e Carolus Sigonius legit: Episcopus Auxentius subrogatur. De eo intruso agunt S. Athanasius epist. ad solitariam vitam agentes. S. Ambrosius in orationibus ad Valentinianum.
f Baronius an. Ch. 356, num. 409, corrigit ex antiquiori exemplari, uti et Catellus, Rhodanium quoque Tolosanum Antistitem. Meminit ejus exilii S. Hieronymus in Chronico. Rhodanus dicitur in vila S. Athanasii et apud Marianum Scotum. Nusquam adhuc reperimus catologo Sanctorum adscriptum, cum tamen constet in exilio æque ac S. Paulinum Trevirensem esse mortuum.
g Scripsit Severus ante, omne tempus se in Stiliconem Consulem direxisse, qui fuit cum Aureliano an. Chr. 400, et convenit cum hoc anno 353, quo habitum Concilium Medialanense; ex quo plurimi missi in exilium nondum tamen S. Hilarius.
h Sigonius suspicatur verba hæc glossema esse, quod auctor alibi nominet Hilarium omisso titulo Sancti. Deinde locus ille non reperitur, ubi S. Hilarius dixerit tum centenario majorem fuisse Hosium. Sed nullæ ejus extant epistolæ; quas tamen scripsit. Dixit certe quidem Hosii deliramenta lib. 1, contra Constantium; ut vere videatur non bene de eo sensisse. Alii Hosium excusant, ut Baronius et Bivarius in Dextri Chronicon an. 360, num 2. i Taurus Præfectus Prætorio Italix fuit. Ejus meminit Marcellinus lib. 21. Illi Præfecto reliqui Magistratus parebant. Hæc acta anno 359. Biennio post Taurus cum Florentio Consul fuit. k Forte coacti. Galesinius apud Giselinum, acciti numeratique. 1 Sigonius, vite in utriusque egregium exemplum. m Dux erant Phrygiae Pacatiana et Salutaris, habebantque, singulæ vicarium et Præsidem. Consule Notitiam Imperii Orientalis. n Sigonius legit volentem; cui si noluisset, judices vim facturi non fuissent. o Agunt de his S. Athanasius lib. de synodis, Socrates lib. 2, cap. 31. Sozomenus lib. 4, cap. 21, ibi Uranius Tyri, Acacius Cæsarex Palæstinæ, Eudoxius Antiochiæ Episcopi vocantur. Acta synodi describit S. Hilarius lib. contra Constantium, ubi præsentem se adfuisse præsatur: adfuere universim Episcopi 150. p Al. Fogadius, Sobadius, Phoedarius, Febadius; rectius, censente Scalligero, Phoebadius, vulgo S. Fiary, Episcopus Agenensis in Agultania, colitur 25 Aprilis, successit ei Gavidius, quem hic cilat Severus. S. Servatius, seu Servatio 13 Maii colitur. q Tres hi libelli non extant. Alii erant a libris adversus Constantium, de quibus ante actum. Vide Baron. an. Christ. 360, num. 3. r Beest in catalogo Episc. Petragoricensium apud Joannem Chenu et Claudium Robertum: sed ante annum Christi millesimum tantum septem enumerant Episcopos.

AUCTORE FORTUNATO.

Liber I.

PRÆFATIO AUCTORIS.

Domino sancto, et meritis beatissimo Patri, Pascentio a Papæ Fortunatus.

Religiosi pectoris studio sollicitante commonitus, Papa beatissime, divinis in actibus cum sacri conversatione propositi jugiter exercitaris intentus, et intendis exercitandus: ut facile sit perspicuum, ad culturam Ecclesiasticæ disciplinae et fuisse te genitum et esse provectum; cum irrefragabiliter veteris dispositionis Catholici dogmatis fundamenta custos observas; et ad ædificationem plebis amantissimæ, veluti bonus instructor adjiciendo aliquid, culmen fabricæ continuare festinas, non sine timore divino. Cujus operis amore præventus, me dignatus es perurgere, quo de actibus sacratissimi viri Hilarii Confessoris, qui te ab ipsis cunabulis ante sua vestigia, quasi peculiaremb vernulam, familiariter enutrivit, ut impensi muneris vel verbac rependerem, et si non plene, vel quadam ex parte complexa perstringerem: quatenus dum gregis auribus vox quodammodo et vita pastoris antiquissimi resonaret, et ille probaret ministerium, et ipse tuum non celares affectum.

2 Sed cum mei ingenii brevitatem mensuro, adeo B. Hilarii immensitatem fortem cognosco, ut pene mihi videatur æquale, tam istud posse dicere, quam digito cælum tangere: præsertim quod etiam Beati (ut audio) Hieronymi torrens illud eloquium recusaverit attentare, qui huic materiei sese imparem eatenus judicaverit, ut taceret. Ego vero, cui nullius scientiæ irrigia fluenta succurrunt; quem vix stillicidii pauperis attenuata gutta perfudit, nihil proprio de fonte respirans; qua temeritate intæ ingentia flumina, Euphratem B. Hilarii, et Nilum Hieronymi, siccos velim cursus extendere, cum de illo, etiam doctissimi viri quidquid dicere potuerunt, minus est quam meretur? Et cum virum sanctissimum consultius mihi sit mirari quam loqui, æquabilius fuerat hæc B. Ambrosio de fratre scribenda mandare, cui verba virtutibus conjuncta florebant. Tamen etsi cum mea verecundia vobis quidem obedientiam, et illi impendo, de quo non digne loquor, fortasse injuriam: sed concedi per veniam credimus, quod devotione peccatur. Et ne protracta pagina fastidium potius generet, quam provocet auditorem, nunc de ejus vita proponamus.

a Ita Venantius Fortunatus in præfatione poematum, quæ S. Gregorio Episcopo Turonensi dicavit: Domno sancto et dote meritorum sacris altaribus adscito pariter et educto Gregorio Papæ Fortunatus. Hoc nomen Papæ latius olim patuit, quam ut in solum Romanum Pontificem conveniret, et passim occurrit vel leviter veterum monumenta Patrum, qui seculo 4 et 3 vixerunt, inspicienti: ut ad citatum locum observat Brawerus. De Pascentio Episcopo Pictaviensi, et Fortunato scriptore supra actum.
b Alii vernaculum.
c Ms. S. Max. rependeres.

S. Hilarii conjugium, Episcopatus, exilium.

Igitur B. Hilarius Pictavorum urbis Episcopus regionis Aquitaniæ partibus a oriundus fuit, quæ ab Oceano Britannico fere millibusb nonaginta sejungitur. Apud Gallicanas familias lampade nobilitatis non obscurus, imo magis præ cæteris gratia generositatis, nitore pectoris addito ornatus, quasi refulgens lucifer inter astra processit. Cujus a cunabulis tanta sapientia primitiva lactabatur infantia, ut jam tunc potuisset intelligi, Christum in suis caussis pro obtinenda victoria, necessarium sibi jussisse militem propagari. Denique conjugem habens et filiam, ita plenitudine Domini venerabiles animos Ecclesiasticæ regulæ tradidit informandos, ut adhuc in laicali proposito constitutus, divino nutu Pontificis gratiam possideret: ita seipsum propria disciplina coercebat intentus, quasi futuram speciem indicans, ut irreprehensibilis in templo Christi præpararetur Sacerdos.

4 Nam quod inter mortales adhuc valde videtur difficile, tam cautum esse quemquam, qui se a Judæis vel hæreticis cibo suspendat; adeo vir sanctissimus hostes Catholicæ religionis abhorruit, ut non dicam convivium, sed neque salutatio fuerit cum his prætereunti communis. Vitabat hæc Davidico suffultus exemplo, ne cum hæreticis mensam participando, fieret fieret illi in scandalum. O quam perfectissimum laicum, cujus imitatores ipsi etiam esse desiderant Sacerdotes: cui non fuit aliud vivere nisi Christum cum dilectione timere, et cum timore diligere! Cujus sequaces currunt ad gloriam; divertentes ad poenam: credenti succedunt præmia; recusanti tormenta. Qui omnes de piæ religionis opere commonens, nunc alios de confessione inæstimabilis sanctæ Trinitatis informans, nunc reliquos promissione regni cælestis invitans, non cessabat in plebem verba veritatis, fructu fidei redundantia, seminare.

5 Quo cognito de S. Hilario, quoniam tantum lumen, etsi voluisset, latere non potuit; (quippe necessarium, ut alienas tenebras in lucem transferret;) concordante favore populi, aut potius Dei spiritu proclamante, vir olim mysteriis deputatus, aliquando sacris altaribus Sacerdos electus est. Crescebat in eo quotidie opinio, famulatrix virtutum: nec erat fama ejus contenta circumjectas tantum Gallias illustrare, sed exteras nationes et regiones implebat, meritorum gratia percurrente, idque actum est, ut in toto orbe velociter beati Pontificis gloria militaret.

6 Igiturc Constantii Imperatoris tempore, cum Ariana hæresis, venenata de radiced flore toxico pullularet, tunc vir sanctissimus timore nudus, fidei fervore vestitus, quasi signifer belligerator per medias acies inter hostiles fremitus, inter hæreticos gladios se ingerebat, Christi caritate securus: nihil de sua morte formidans, illud solum metuens, ne præjudicium religioni, quod absit, illatum prævaleret. Hinc ae Valente et Ursatio Episcopis, qui prava credulitate Ecclesiam Dei turbare pertinaciter insistebant, Imperatori persuasum est, ut virum eruditissimum, de quo loquimur, et Dionysium Mediolanensem, et Eusebium Vercellensem exilio condemnaret. Nihil enim poterat ante insuperabilem S. Hilarii facundiam hæreticus obtinere: sperabat enim hostis fidei, aliquas se nebulas splendori Catholico posse prætendere, si retrusus exilio vir talis a certamine defuiset: quoniam si quis perversus voluit cum illo confligere, ac si mutus et claudus, nec verba poterat proferre, nec responsionibus currere; sed quasi natans in pelago, ante fluctum ejus eloquentiæ mergebatur. Itaque in Phrygiam, Asiæ regionem, missus exilio, ad augmentum virtutis gratias egit: quia quantum pro nomine Christi longius discedebat de solo proprio, tantum merebatur fieri vicinior cælo.

7 Qui dum ad locum pervenisset optabilem, nobis tacendum non est, quod illi divinitus concessum est. Nam eo tempore, sancto sibi Spiritu revelante, cognovit quod Beatissimamf Apram filiam suam, quam cum matre Pictavis reliquerat, quidam juvenis nobilissimus, prædives, pulcherrimus, conjugii vinculo sibi quæreret adnectendam. Sed ipse interventu orationis assiduæ, cælestem illi sponsum sine contaminatione providerat. Mox opportunitate reperta, manu propria subscriptam filiæ direxit epistolam, sufficienti sale conditam, et velut aromaticis unguentis infusam, quæ tenetur Pictavis pro munere conservata: indicans ei quod talem sponsum anxius pater illi providisset, cujusg nobilitas cælos ascenderet, pulchritudo rosarum et liliorum comparisonem præcederet, oculi gemmarum lumen obnubilarent: vestis candorem nivis opprimeret, ornamenta inæstimabili fulgore vernarent, divitiæ intra se regna concluderent, sapientia incomprehensibilis emanaret, dulcedo favi mella postponeret, pudicitia incontaminata persisteret, odor suavitate fragraret, thesauri sine defectione constarent. Addit ergo monitis, ut filia nulli se prius a matre divisa conjungeret, quam ut patrem expectaret sibi pollicitum, et sponsum pariter cum promissione venturum. Quod Apra dulciter excipiens, et quasi sponsum futurum in epistola pa tris amplectens, admonitionem secuta est, nulli se in conjugio resolvens. Sed qualiter ad illum sponsum pervenerit locus in sequenti servatur.

a Pictavis natum scribit S. Hieronymus ad Paulam et Eustochium in præfatione lib. 2 Comment. in epist. S. Pauli ad Galatas: Hilarius, inquil, Latinæ eloquentiæ Rhodanus, Gallus et Pictavis genitus est. Vide prolegomena § 3.
b Alii octoginta.
c Constantius cum fratribus Constantino et Constante capit imperare 22 Maii anni 337, solus vero anno 350. Tunc Ariana perfidia, quæ se Constantini Magni, ac deinde in Occidente Constantis metu hactenus aliquantulum continuerat, caput erexit.
d Alii floris toxici.
e Sulpitius Severus lib. 2 hist. Principes mali istius habebantur a Singiduno Ursatius, Valens a Mursa, etc. S. Athanasius Apol. 2, contra Arianos homines Pannonios vocat, et disput. 1, contra Arianos ait a principio ut novitios cathechismo ab Ario institutos. De Singiduno egimus paullo ante cum de Hermylo et Stratonico. Mursa, Ptolemæo Mursia colonia, oppidum est Pannoniæ inferioris.
f Aliis Abra dicitur, colitur 13 Decemb. Hinc colligi Bellarminus epistolam ad Apram, certo a S. Hilario scriptam, quam spuriam dixerat Erasmus.
g Ilæc ex ipsa epistola desumpta sunt.

Gesta in exilio, reditus in Galliam.

Interea cum toto orbe Arianae hæresis perversitas pullularet, dato generaliter Imperatoris edicto, jussum est, ut omnes orientales Episcopi apud a Seleuciam Isauriæ oppidum convenirent, disceptaturi quid sentirent de fidei veritate. Tunc inter reliquos,b quarto jam exilii anno, de Phrygia S. Hilarius in prædictum locum,c data sibi pergendi evectione, ad synodum venire compellitur.

9 Qui quoddam castellum dum adisset, die Dominico ingressus est templum: moxqued Florentia puella gentilis, irrumpens multitudinem populi, voce magna servum Dei illuc advenisse testata est: et ad pedes ejus accurrens, non cessavit petere, nisi signum crucis ab ipso sibi fieri fideliter impetrasset. Quam Florentius pater secutus, et cuncta familia, in nomine Domini meruerunt pariter baptizari. Quæ Florentia, relictis parentibus, vestigiis ejus inhærens, usque Pictavos perducta est. Patrem vero se habere, non a quo generata est, sed per quem regenerata est, prædicabat.

10 Cumque Seleuciam pervenisset, magno favore a cunctis exceptus est, eo quod divina misericordia talem prudentissimum virum, et singulari eruditione compertum, in spectaculum mundi produxerit, ubi erat de fide censendum. Hinc post examinationem agnitis hostibus et oppressis, decretis in scripto conditis: prospera gerens synodi ad Imperatorem dirigitur legatio: cum qua perrexit S. Hilarius, quamvis ei non fuisset injunctum, metuens ne adhuc contra religionis dogmata respiraret damnata perfidia.

11 Sed disserere longum est, qualiter in Arimensi synodo composita mentione, aliud ex alio referens fraus hæretica, serpentino lapsu subrepserit: et quomodo postea Legatis Seleucensibus per Imperatoris iniquitatem ipsa est illata calumnia. Quod athleta Christi B. Hilarius agnoscens, graviter dolet apud Ariminum diaboli prævaluisse mendacium; intantum ut et Orientales partes similiter composito pravitatis fuco inficeret. Imperatori autem tribus libellis oblatis, preces effudit, ut in ejus conspectu collectis adversariis, esset ei contra hæreticos disceptandi de religione licentia, ne veritatem falsitas obumbraret, ne iniquitas æquitati prævaleret, ne Imperator Deo resisteret, ne fidei perfidia rebellaret.

12 Unde Valens et Ursatius, conscientiæ reatu perterriti; quoniam si daretur facultas certandi, mox se recognoscebant Hilarii contentione prosterni, solicitant Imperatoris animum, jam magna ex parte captivum, ut ipsum Dei virum redire ad Gallias perurgeret, dicentes, illo præsente hæretica non posse machinamenta proficere. Quo obtentu, ad Gallias compulsus revertitur, putans amplius se pati exilium, quod illic perturbationem Ecclesiæ relinquebat, termino disceptationis non consecuto. O beatum Ponti ficem, qui in summo discrimine, inimico etiam sibi judice, adiit tribunal Imperii, sine timore tormenti! Vere totis visceribus diligebat Christi regnum, qui non formidabat in principatu Constantium. Nam quod se pro Domino sic ingerebat aperto periculo, optabat martyrium, si non defuisset percussor: et tamen animus sumpsit gloriam, etsi tempus non intulit pœnam. Sed hunc ipsum divino nutu tum servatum testificor, pro correctione multorum. Nam pene totum mundum gravi errore confusum, factis sæpius in Gallia synodis, per Hilarium fuisse ad viam veritatis adductum, confitetur lingua multorum. Quid autem interest, vel sibi pro æterna vita factum fuisse Martyrem, vel amplius vixisse, reliqui ne perirent? Igitur sanctissimam animam etsi gladius persecutoris non abstulit, ipse tamen palmam martyrii non amisit.

13 Itaque dum regrederetur Hilarius ad propria, tunc B. Martinus, æque meritorum lumine non absconsus, qui ab eodem S. Hilario exorcista est e postea constitutus, cognito ejus adventu, Romam festinanter occurrit. Quem cum jam præterisse cognosceret, eum usque ad Gallias est consecutus. Neque enim Martinus, qui adhuc catechumenus Christum chlamyde sua tectum videre meruit, illi devotus occurreret, nisi per omnia mysteriis plenum in eo spiritum prævidisset. Nec mirum, si ille, qui Deum prius vidit in paupere, postea illum habitare cognosceret in Doctore.

14 Illud etiam nobis non convenit tam nobile præterire miraculum. Nam cumf circa Gallinariam insulam propinquaret, relatione agnovit vicinorum, ibidem ingentia serpentium volumina sine numero pervagari: et ob hoc quamvis illis hæc insula videretur vicina, propter inaccessibilem tamen locum longius illis videbatur esse, quam Africa. Quo audito, vir Dei sentiens sibi de bestiali pugna venire victoriam, in nomine Domini, præcedente Crucis auxilio, descendit in insulam, eoque viso serpentes in fugam conversi sunt, non tolerantes ejus adspectum. Tunc baculum figens in terram, quasi metam, quousque deberent excurrere, virtutis potentia designavit: nec amplius libertas est illis occupare, quod vetuit; tamquam si hæc insula non sit terra, sed pelagus, dum semper illam partem verentur attingere: facilius erat illis mare transire, quam vocem. O immutabilem terminum, de sermone plantarum! Apparet, quantum est melior Adam secundus antiquo. Ille serpenti paruit: iste servos habet, qui possunt serpentibus imperare. Ille per bestiam de sede Paradisi projectus est: iste de suis cubilibus serpentes exclusit. Deposuit anguis antiquum mendacium, qui didicit implere mandatum. O Hilarii dulce medicamentum etg meracum, ante quem sine mora venena fugata sunt. Addidit terram hominibus, quia in loco belluæ incolæ transmigrant. Sed revertamur ad ordinem. a Inita hæc symodus 27 Septemb. an. Chr. 339, coram Lauricio Isauriæ Præside, et Leona Comite, Socrates lib. 4, cap. 31.b Idem scribunt Severus supra, et Gregor. Turonensis lib. de gloria Conf. cap. 2.c Severus, data evectionis copia, id est, ut Sigonius exponit, tuti iteneris fide. Ita legitur lib. 12 Codicis, de cursu publico: Evectionum copiam, cum proficiscendi ad nos necessitas fuerit, serenitas nostra largita est.d Saussaius in appendice ad Martyrol. Gallicanum, ex monumentis Ecclesiæ Pictaviensis refert ejus natalem 4 Decemb. Alia celebris Virgo a S. Hilario instituta S. Trïasia colitur 16 Augusti.e Videtur hæc vox postea glossema alicujus, et perperpam irrepsisse, cum sine ea sensus constet; et dicatur S. Martinus a Sulpitio Severo in ejus vita, ante exilium S. Hilarii Exorcista ordinatus. De occursu ita idem Sulpitius: Cum S. Martinus S. Hilario comperisset Regis pœnitentia potestatem indultam fuisse redeundi, Romæ ei tentavit occurrere, profectusque ad Urbem est. Cum jam Hilarius præteriisset, ita eum est vestigiis prosecutus.f Ad Gallinariam insulam S. Martinus, teste Sulpitio in ejus vita, et Sozomeno lib. 3, cap. 13, ob persecutionem Auxentii Mediolano secesserat: ex qua prodiit salutaturus ab exilio reducem Hilarium. Est hæc insula, ut ait Sozomenus, parva et ædificiorum expers, in mari Tusco sive Ligustico, contra montes Ligusticos et Albingaunum, unde nunc vulgo, Isola d'Arbenga dicitur Italis. Varro lib. 3 de re rustica cap. 9, et Columella lib. 8. cap. 2. tradunt a copia gallinarum rusticarum, sive silvaticarum diclam. Templum isthic S. Hilario deinde erectum narrat Bellovacensis lib. 14, cap. 51, occasione hujus miraculi: Quidam puer, inquit, dum ad sepem obdormivisset, jacens ore aperto, ingressum in se serpenti paravit. Quo comperto parentes ejus statuerunt eum secum ire ad basilicam S. Hilarii in Gallinaria insula post serpentium exterminationem exstructam. Et quia nullus (ut fertur) potest ibi vivere serpens, timebant forte ne puero insulam ingresso, coluber in ejus ventre moreretur: sed hoc in Sancti pietate constituentes, festinganter ad locum percurrunt, intrantesque mox se pavimento ecclesiæ prosternunt, Deum et S. Hilarium pro salute pueri gementes deposcunt. Tunc ore pueri evomitur, imo quasi jussus coluber progreditur, progressusque, veneno statim coram omnibus effuso qui aderant, moritur. Idem miraculum commemorat Bouchetus parte 1, cap. 13. Sed Pictavis in basilica S. Hilarii, non in Gallinaria insula vult curatum puerium fuisse. Verum in os ejus subiisse serpentem ait non procul ea insulae qua angues omnes ac serpentes S. Hilarius olim fugarat. Eam insulam ail apud Pictones esse et Dyve appellat. Certe ms. Ripatorii hic ita habet: circa Dives Galliarum insulam. Eam Bouchetus ad rupes Primalienses sitam opinatur. Haud procul Rupella Yves vicum exhibent tabulæ in Alnesio, et pontem d'Yves; forte isthic et insula illa d'Yves fuerit: nisi alia in Pictaviensi diæcesi circa Montcorlorum, a Divo amne insula Diva, aut Divi dicta sit.

Mortui suscitatio, obitus filiæ, uxoris, et ipsius Hilarii.

Cum de exilio regressus introvit Pictavis, summo favore plaudebant a omnes pariter, eo quod Ecclesia recepisset Pontificem, grex pastorem: et acsi omnes cum ipso tunc redissent ad patriam, ita sine illo se exules fuisse deflebant. Itaque B. Martinum inb vico Tegiaco dum præcepisset consistere, virtute divina meruit ibi B. Martinus mortuum suscitare.

16 Denique post aliquot dies infans quidam sine baptismi regeneratione defunctus est, duplici morte damnatus: presentem amiserat lucem, et pœna futuri seculi non carebat. Tunc mater extincti, quæ jam mater non erat, dum filium non habebat, provoluta ad pedes S. Hilarii, præcedentibus lacrymis, nati sui corpus effudit, exclamans: Martinus adhuc incipiens, catechumenum mortuum revocavit ad vitam: tu Pontifex redde, rogo, filium, aut mihi, aut baptismo. Qui populi Pater agnosceris, ut mater ego vocer, quæso, obtineas. Sic illa plus lacrymis petente, quam verbis, commotus est pietate vir Dei, et spectante populo, ad consueta arma recurrens, in terram prosternitur. Mox paullatim defuncti pallor in ruborem convertitur: frigida membra revocato spiritu intepescunt: oculi apertis palpebrarum januis peregrinum lumen agnoscunt: vox adducto aere de pectoris domicilio conflata profertur: gressus suis vestigiis redivivus extenditur: atque in anterioris fundamenti statum, tota fabrica renovatur. Quid plura? Tamdiu jacuit Sacerdos in pulvere, donec pariter surgerent, senex de oratione, infans de morte. Ecce víta laudabilis, quæ de alterius corpore necem precibus fugavit: spoliavit tartarum, spem habens in Christo. Mors ibi jura non tenuit, ubi Hilarius vim orationis ingessit. Sed tanta res non potest nostris verbis plus ornari, quam ipsius meritis. Nunc vero memorandum est, quod suprac promisimus, qualiter miracula reliqua hoc subjecto miraculo cumulavit.

17 Denique cum Beatissimam Apram filiam suam, ad quam de exilio destinavit epistolam, incolumem invenisset, alloquitur eam, quomodo dulcedo poterat patris, et sacundia oratoris. Quid dicam? Alloquitur illam Hilarius, cujus eloquentiæ post ipsum comparare aliquem vix audemus, nisi qui fuerit Spiritu divino, ut ille, repletus: tentat ejus animum, si velit sponsum attingere, quem patris gratia providerat. Tunc libenter ac desideranter, ut celeriter ei jungeretur, orabat. Quam voluntatem pius pater agnoscens, intentus orationibus, non cessavit, donec sine dolore, sine contagio, se præsente, filia de mundi ludibrio migraret ad Christum: quam propriis manibus, ut decuit, venerandæ tradiditd sepulturæ. O funeris gloria, gloria, quæ melior habetur quam vita: quia quod terræ subripuit, in cælum transmisit. Vere, ut ego considero, plus fuit, quam resuscitari, sic mori. Certa enim salus est, non contaminari peccatis. Quanti cuperent, rebus cum vitatraditis, talem transitum comparare, si mercatorem forsitan invenirent! Quid distat inter vivificati infantis, et filiæ mortificatæ mysterium, nisi quod illum resuscitavit ad baptismum, hanc destinavit ad regnum; et quod in illo adhuc spes peccandi restabat, hæc immaculata vitam finierat?

18 Quod cum vidisset mater B. Apræ, a Pontifice postulat, ut et ipsa, si mereretur, erepta de mundi crimine, cum filia præsentaretur ad regnum. Cujus vota considerans, assidua oratione, et ipsam ante se transmisit ad gloriam. e Quis æstimaturus est, talem virum ita dilexisse Dominum, conjugis et filiæ affectu contempto? Tamen in hoc magis illas amasse cognoscitur, cum per ipsum lumini perpetuo transferuntur.

49 Quis vero abundantiam rigantis ingenii contendat evolvere, aut ejus verba verbis valeat exæquare? Qualiter ille indivisæ Trinitatis librosf stylo tumente contexuit, aut scripta Davidici carminisg sermone cothurnato per singula reseravit! Quam fuit in discretione providus, in tractatu profundus, per litteraturam eloquens, per virtutem mirabilis, in complexionibus multiplex, in resolutione subtilis, astutus juxta prophetiam, imo prudens, juxta Domini vocem, ut serpens, columbæ simplicis gratiam non amittens! Ipse conditi sal ingenii, fons loquendi, thesaurus scientiæ, lux doctrinae, defensor Ecclesiæ, hostium oppugnator. Cujus dicta qui legerit, non credet dicere, sed tonare. Hoc fuit ultra hominem sapere, tam caute de religione censere. Sed qui vult ipsum agnoscere, ejus exilia memoret, merita respiciat, volumina relegat, dicta perpendat, signa quotidiana percenseat. Qui dum superstes fuit in hoc seculo, aut scripsit Ecclesiasticæ fidei documenta, aut pugnando calcavit hæretica crimina, aut petenti tribuit miraculorum suffragia: quæ, volente Domino, usque in hodiernum diem ejus orationibus perseverant. Sed mea lingua non sufficit singulatim de Spiritu sancto, qui per eum operatus est, et locutus, sicut illi dignum est, cuncta proferre. Det mihi pius veniam, quia multa præterii, qui vix pauca conscripsi.

20 Ita beatissimi Hilarii de præsenti seculo vita, Valente et Valentiniano regnantibus, cum gloriah migravit ad Christum, terra plorante, cælo gaudente, eodem Jesu Christo præstante, qui cum Patre et Spiritu sancto, vivit et regnat Deus in secula seculorum, Amen.

a S. Hieronymus in dialogo contra Luciferianos: Tune Hilarium suum de prælio revertentem Galliarum Ecclesia complexa.
b Sulpicius in ejus vita: Cum ab eo gratissime fuisset Martinus exceptus, haud longe sibi ab oppido monasterium constituit; quo tempore se ei quidam catechumenus junxit, quem deinde a morte ejus meritis resuscitatum narrat. Locus monasterii aliis Tyucus, Legudiacus, et Goteloicacus dicitur, in Breviario Sarum Lugduniacus.
c Al. prætermisimus.
d Saussaius 13 Decembr. ait purissimum hujus corpus a S. Hilario in ecclesia SS. Joannis et Pauli extra urbicos muros sepultum. At si statim a patris reditu obiit, nondum ea ecclesia SS. Joanni et Paulo erat dicata, quippe qui nondum subierant martyrium.
e Saussaius ibidem: Pone cujus tumulum Virginis beatæ, ejusdem mater in omni pietate consummata paullo post meruit sepeliri.
f S. Hieronymus lib. 2, ep. 1, ad Magnum oratorem Romanum, Hilarius inquit, mœrum Confessor temporum et Episcopus, duodecim Quintiliani libros et stylo imitatus est et numero.
g Idem lib. 2, epist. 14, ad Paulinum: S. Hilarius Gallicano cothurno attollitur, et cum Græciæ floribus adornetur, longis interdum periodiis involvitur, et a lectione simpliciorum Fratrum procul est.
h De obitu ita Bellovacensis lib. 14, c. 51: Post multa igitur et magna miracula S. Hilarius infirmatus, cum obitum suum imminere cognosceret, fecit ad se venire Leontium ejusdem civitatis Presbyterum, quem maxime diligebat. Dumque imminente nocte eum exire, et si quid foris audiret nuntiare jussisset, et ipse voces tumultuantis populi civilitis se audisse revertens exposuit. Et cum juxta eum vigilaret, finem ejus expectans, media nocte jubetur exire, et quid audire possit jacenti referret: qui dum se audisse nil renuntiat, mox nimia claritas, quam etiam Presbyter sufferre non poterat, intravit ad eum, et sic paullatim recedente lumine migravit ad Dominum. S. Leontius, aliis Leonius, et Leo, S. Hilarii in exilio comes, colitur 1 Februarii.

Liber ii de ejus miraculis. prologus.

Domino sancto, et meritis beatissimo Patri Pascentio Papæ, et in Christo florigera perenniter caritate vernantibus Ecclesiæ Pictavensis habitatoribus, Fortunatus.

Cum veteres infidelium conditores voluminum eloquentiæ suæ pompam cunctis ostendere, caussa provocaverit opinionis inflatæ; dum inter Regum vota seu funera, id est prospera vel adversa, confuso vocis ordine, quodammodo a nisi sunt cantare pariter et plorare; ut vel hi qui dixerunt, vel de quibus locuti sunt, saltem in libris viverent, etsi vacuis actibus inaniter defecissent; cur ego melioris spei sollicitatus instinctu, patiar reticere summi Confessoris viventia merita, et victorias, non sine, quod absit, vindictæ cælestis incursu: cum vix debita solverem, si de B. Hilarii indeficientis lampadis splendore, infatigabili voce, die continuata cum nocte pariter decantarem? Qua vero vel irretitus inscitia, vel impulsus offensa, in ea voluntate sub gravi torpore persisterem; ut cum illi decepti plurimo tractatu, de resoluta umbrarum imagine nonnulla conficerent, et in pulverem redacta cadavera falsis quasi laudibus animarent; ego de Sanctis permanentibus, et, quod est felicius, in regno Christi quotidie florentibus, nihil referrem: præsertim ubi diversa diversarum partium videtur esse caussa mercedum, quod gentiles fructum laboris sui in inani tantum favore voluerunt consistere; nos autem oporteat in beatorum virorum intercessione plantare? Quibus hic si verba solvimus, illic gaudia comparamus. Ideirco reddat illi mobilis lingua præconium, a quo prius pectora hunc conceperunt affectum. Nam bonis ejus aperte creditur invideri, si quæ de illo cognovimus, silentio videantur abscondi.

2 Merito itaque cum ceteris, et me de se loqui compellit, qui etiam mutos, ut loquantur, absolvit. Sed quam plura superstes in corpore fecerit, vel quanta operatus sit, postquam aeternam in requiem, plaudentibus Angelis, ad Christum victor de mundi certamine transmigravit etsi non potui, annorum vetustate subripiente, contingere; attamen vel quæ præsenti tempore miracula misericors præbuit, cupio indigenti memoriæ non fraudare: ut quisquis hæc fideli, sicut condecet, auditu perceperit, et præterita se cognoscere gaudeat, et similia fieri virtute Confessoris in futurum confidat.

Ægri, cæci, contracti, leprosi sanati.

Ligitur Probianus cum dubio jam vitæ penderet in fine, et spem convalescendæ infantiæ mors invida parentibus subripere festinaret, nec parvuli funus acerbum considerans, nec desideria ingemiscentis senectutis spectans, avida, quidquid invenit, extra fortem cuncta concludens, sola tamen intercessione B. Hilarii restiterat moribundo salutis occasio. Quem Franco suus genitor, et Periculosa mater, quæ magis converso nomine filii periclitabatur in nece, jam quasi defuncti præmeditantes exequias, cum ingenti luctu et fletu in Confessoris tabernaculum detulerunt. Tunc S. Hilarius ab auctore suo secretæ artis exhibens medicinam, consuetus de dispendio funeris reddere compendia sanitatis, subito membrorum fluentem fabricam verbo operante erexit, et in statum pristinum, tamquam si nihil in ea fuisset solutum, reformavit: moxque parentum lacrymas lætitiæ mole superveniente siccavit: gemitus voto succedente præclusit; ubi jam per dolorem non erat, sed præ gaudio, quod plorarent. Quas pœnas, quæ tormenta, mors ipsa tunc pertulit, quando illud quod credebat invadere, sic amisit? Profecto quando alterum victrix ferire non potuit, sese jam victa percussit. Qui tamen Probianus postea apicem promeruit obtinere a Pontificis, et usque in hodiernum diem ad luminaria sui medici, singulis annis vitæ debitor tributa persolvit. a b
Leprosi duo mundantur pulvere sepulcri S. Hilarii.
c
post ad Ordines promoti.
d
e
f Manus contracta sanatur.

Caco visus redditur. cilio Parisiensi II etbiennio post præfuil Parisiensi III, adeoque altigit tempora Venantii Fortunati, ut § 2 diximus.
b Cadurcorum metropolis in Aquilania prima Cadureum, ad Oldum fluvium, urbs Episcopalis sub Archiepiscopatu Bituricensi.
c Bouchetus nono die sanatos scribit.
d Bouchetus, Casterius.
e Ms. Ripat Crispio. Bouchetus Crispo; et addit hoc miraculum contigisse statim post translationem reliquiorum, de qua infra.
f Al. dominii.g Felix appellatur a Boucheto.

Victoria obtenta, alia miracula.

Quid dignum etiam referam de tam regali mysterio, quod ab ipso est in Regem collatum? Denique a Clodoveus Rex dum contra hæreticam gentem pugnaturus, armatas haberet acies,b media nocte meruit de basilica beati viri lumen super se veniens adspicere, admonitus etiam ut festinanter, sed non sine venerabilis loci oratione, adversus hostes conflictaturus descenderet. Quod ille diligenter observans, et orationi occurrens, tanta prosperitate, altero pro se pugnaturo, processit ab bellum, ut intra horam diei tertiam, ultra humana vota sortiretur a Domino victoriam. Ubi multitudo occisorum cadaverumc colles ex se visa sit montium erexisse. Ecce terribiliter formidanda prodigia, et delectabiliter amplectenda miracula! Parum illi fuit pro solatio Regis, signum ostendere luminis, nisi aperte monitus addidisset et vocis. Simile quoddam contigit Israeliticæ gentis tempore hujus caussa virtutis. Nam ibi columna ignis populum præcesserat; hic figura lampadis admonebat. Vellem nosse, quod fuerit tanti ardoris secretum mysterium, tam manifeste prolatum. Sed quantum ipso inspirante videor agnoscere, non tacebo. Nam contra hæreticas acies, sicut olim in corpore, non cessavit spiritu dimicare;d ita credebat sibi contra Alaricum Arianum iterum bellandi redire constantiam. Quanta fuit illi semper pro cultu Catholicæ religionis aviditas, cum in requie posito, adhuc sollicitudinis non desit ubertas! Nam qui tunc in synodo ad confundendum hostem verba fidelia protulit, hic in campo arma tractavit victoriae.

8 Mulier in vico Tonaciaco, dum aquam ad opus suum deportaret die Dominico, (non est meum nosse, quo præventa peccato) manus ejus attracta est, venarum arefacto discursu. Tunc revelatione commonita est, ut ad Sancti limina, si vellet salva fieri, properaret. Quo illa fidens nuntio, tamquam cum ipso sanitatis suæ præviatore, laeta cucurrit. Et dum in ecclesia psalleretur, similiter in absolutione die Dominico, quo præcesserat pœna, secuta sunt gaudia. Ecce consuetudinem patroni singularis amabilem, qui ut inveniat quod præstet, et caussas exquirit. O beatum Hilarium, omnium corde, ore, voce cantandum! Cujus tam larga benignitas est, ut non solum se alicui non abscondat, sed ultro ingerat! Veniamus ad alios venerandi fructus miraculi.

9 Quædam paralytica, annis adulta puella, sine vitæ vivebat officiis. Cui intra funus extincti corporis tantum superstes anima palpitabat, et in toto cadavere lumina quasi sola vigebant, ac velut mortua in se membra vigilantes oculi custodiebant. Non lingua torpens intra palati cameram volubilis excurrebat: nec imo ducta de pectore vox collata poterat per verba disponi: non manus, cum soluta languesceret, naturæ debita servitia dissolvebat: neque pes instabilis e membrorum ruinas sustinebat. Adhuc totius corporis infabricata massa torpebat. Quæ in ejus solennitatis die intra ecclesiam posita, cum ingenti favore, spectantibus omnibus, est erecta. Sique in unius debilis corpore miracula plura Sanctus complevit: attenuata genuum vestigia roboravit, linguam rigentem flexibilitati vocis et facilitati aptavit, ad usum lanificii debiles quondam palmas armavit, a Bouchetus cap. 15, et Claudius Robertus hunc aiunt esse Probianum, sine Prōbatianum, Episcopum Bituricensem xxxv, qui anno Pelagii Papx 2. Childeberii 44, Christi 355, subscripsit Conarmavit, lineamenta viscerum gratia pii muneris animavit. Aliquando igitur vetus infans in verba prorupit, et quod est conspicuum, voce prima lactis alimenta quæsivit. Ergo ut talis cibus inter omnes posceretur, quid aliud datur intelligi, nisi quando sanata est tunc prius credidisse se nasci?

10 Nec illud tam fidele mysterium oblivione noxia subtrahatur. Itaque cum duo negotiatores ad Beati basilicam occurrissent, habentes formam ceræ quasi socialiter in commune; quidam ex his alloquitur alterum, ut eam, etsi tam parvam rem, tamen tanto Confessori vel libenter offerrent. Sed incassum sua verba in animo socii nolentis expendit. Ipse tamen cum collega suo inoratione prosternitur, ceram illam occulteante tremendi sepulcri cancellos exponit. Mox ad omnem æqualitatem ceræ ipsius forma se divisit, et parte illius fidelis oblatoris accepta, pars altera, videntibus phuribus, volvendo usque ad alios cancellos, nutu divino cum omni contumelia est repulsa: quasi nollet Sanctus invadere, quod alter illi devotus non obtulit: et quoniam semper abhorruit, quod ex fide non venit; tam certus in judicio quam misericors est in voto. O quam incorruptibilis arbiter claret! f Castior est iste in examinatione doni, quam in electione florum illa, quæ ceram casta producet. Tunc itaque ille, qui offerre noluit, admissi criminis se teste confusus, et immensi pudoris reatu perculsus, postquam vidit sibi a radice suæ conscientiæ tantæ turpitudinis opprobria pullulasse, et in faciem occultae cogitationis facinora revelata adspexit, consideravit, ingemuit et deflevit: ut saltem lacrymarum fonte rigante dilueret, quod corde delinquente fœdavit. Qui postea majora obtulit exactus, ceræ judicio castigante.

11 Item cum juxta consuetudinem, quadam nocte cereus ibi illuminatus fuisset, casu super sepulcrum ejus, qui intercessione sua mortuos vivificat, ardens corruit, ita ut superg mafortem, quo cecidit, sine læsione aliqua perarderet. Nam in quantum fuit cerei longitudo, cera jacens inventa est, papyro consumpta, tamquam si confinium cera ipsa fecisset inter ignem et pallium, ut ab ipsa inveniretur defendi per quam potuisset exuri. Attendite beneficium: ut obediretur Confessoris præcepto, quam semper scit subdere et consumere, hic ceram ignis expavit: quam ad ardendi auxilium sumpserat, ipsa ei visa est repugnasse. Sed inter hæc illud potius admonet, ut dicatur in virtute Confessoris, quas edidit cera flammas, extinxisse, et converso ordine illud a quo vorari potuit præfocasse. Diversæ species suam visæ sunt naturam mutasse: ne quid enim hic incendia læderent, pallium pro marmore, cera fuit pro flumine. Sed quantum est apud illum cerei lumen extinguere, qui coecorum lumen accendit? aut cum ad alterius cadaveris sepulturam oculorum ignem redintegrat, quam facile credimus de sepulcro proprio ut flammas expellat?

13 Vellem adhuc insatiatus sacratissimi viri miracula, quasi peculiariter decantare: sed vereor, ne unde meam cupio devotionem ostendere, auditoris animum, fastidio nascente, videar obturare. Da mili pie veniam de textus hujus parvitate; da casui culpam: ne dum hominis cupio vitare fastidia, videar incurrere Confessoris offensam, de quo exigua dicerem, si libros implerem. Sed præsumo plurima de te minus dicere, ut de te legere populum brevitas plus invitet, auxiliante Domino nostro Jesu Christo, Amen.

a Chlodovæus I regnavit ab anno circiter 481, per annos triginta, ad annum circiter 311, qui quinto ante mortem anno, ut testatur Gregorius Turon. lib. 2, cap. 43, Christi 507, cum Alarico Gothorum Rege Ariano dimicavit in campo Vocladeisi, decimo ab urbe Pictavorum milliario, ac cæso ejus exercitu Regem ipsum suapte perenit manu.
b Gregorius Turon. Veniente Rege (Chlodoveo) apud Pictavos, dum eminus in tentoriis commoraretur, pharus ignea de basilica S. Hilarii egressa, visa est et tamquam super se advenire, scilicet ut lumine beati Confessoris adjutus Hilarii, liberius hæreticas acies, contra quas sæpe idem Sacerdos pro fide confixerat, debellaret. Eadem habent gesta Regum Francorum a Frehero primo, deinde a du Chesne tomo 1, scriptorum Gallæ edita. Fredegarius Scholast. historiæ Francorum epitomata cap. 35, ait Chlodoveum multis muneribus ecclesiam S. Martini et S. Hilarii ditasse, quorum fultus auxilio hæc cernitur implesse. Legenda etiam gesta Francorum Roriconis monachæ apud eumdem du Chesne, et vita S. Remigii per Hincmarum.
c Al. tanta jacuit in loco, ut collis ipse ab hoc visus sit se erexisse in altum.
d Al. Credebat contra Alaricum Arianum iterum rediisse Constantium. Qui sensus haud satis constat. Alludit tamen certe ad certamina ab Hilario contra Constantium Augustum suscepta.
e Al. membrorum structuram sustinebat. Al. membra ruitura sustentabat.
f Al. cautior.
g Ad. cap. 6, primæ vitæ S. Gudilæ 8 Januar, nu. 21 alia significatione hoc verbum acceptum. Consule onomasticon Rosweydi.

✠

Izvornik: Acta Sanctorum. Ianuarius, tomus II, Pariz: Victor Palmé, 1863. Prvi cjeloviti prijevod na hrvatski, objavljen 22. studenoga 2026. Prijevod i uređivanje: Tim Kršćanska stvarnost.

13. siječnja Kalendar godine