Preskoči na sadržaj
Kršćanska Stvarnost

✠

Acta Sanctorum · Svezak I · Svezak I

Četvrto poglavlje: pomoćnici i druga pomagala

CAPUT QUARTUM

Sadržaj (13)
  1. Adjutores operis, alia adminicula.
  2. § II. Alii adjutores ex omni ordine.
  3. § III. Martyrologiorum origo. Polemei Silvii laterculus.
  4. Januarius dies xxxi.
  5. § IV. Martyrologia Eusebii et S. Hieronymi. hujus specimen.
  6. § v. Romanum Martyrologium modernum et vetus.
  7. § VI. Martyrologia Bedæ et Flori.
  8. § vii. Martyrologium Usuardi.
  9. Domino Otrico Wandalbertus salutem dicit.
  10. § IX. Martyrologia recentiorum.
  11. § x. Varia Breviaria, quibus Auctor usus.
  12. § xi. Menæa et Menologia Græcorum. Rutenorum Kalendarium.
  13. § XII. Syrorum Coptorumque Kalendaria.

§ VI. Martyrologia Bedæ et Flori.

Post Eusebium Sanctumque Hieronymum, a quibus quid hoc in genere effectum sit, haud satis constat, primus (qui quidem notus vulgo sit) Martyrologium privato studio concinnavit S. Beda, Presbyter Anglus. Nam hujus se et S. Hieronymi provocatum descriptis, suum componere aggressum Usuardus testatur. Et ipse Beda in suorum operum catalogo, qui in editione Parisiensi an. 1583 a Laurentio Barrensi adornata, at non in Basileensi an. 1563 subjectus est epitomæ historiæ Anglicanæ (si tamen ipsius est fœtus illa epitome) inter alia sic scribit: Martyrologium de natalitiis sanctorum Martyrum diebus, in quo omnes quos invenire potui, non solum qua die, verum etiam quo genere certaminis, vel sub quo Judice, mundum vicerint, diligenter annotare studui.

Vulgatum est tomo 3 Operum Bedæ an. 1563 ac deinde seorsim typis Plantinianis an. 1564 vetus et sane egregium Martyrologium, sub Bedæ nomine: cujus exemplar penes me est ab Heriberto Rosweydo collatum cum ms. monasterii Richebergensis in Bavaria. Verum non potest id Bedæ merito tribui; cum is, teste Usuardo, plures dies intactos reliquerit, quales hic nulli. Deinde profitetur idem Usuardus sese Flori latiora sequi vestigia potius, quam Bedæ insistere brevitati. At diffusius est quandoque Martyrologium hoc, quam sit Usuardi. Extetne uspiam germanum Bedæ Martyrologium, dubito. Nam cum pleraque ad usum sacrorum sibi posteri descripsierint, noluerunt in iis vacuos existere dies aliquos, quosque ille reliquerat ex aliis suppleverunt. Cito tamen illud vulgatum Bedæ, quia eo nomine jam innotuit.

Reperi vetera mss. quædam Bedæ præferentia nomen; in quibus tamen neque vacui dies, et quædam Beda posteriorum adjecta Sanctorum nomina. Primum, quod olim Centulensis in Gallia monasterii, sive S. Richarii fuerat, jam Vedastini apud Atrebates coenobii. Exorditur a vigilia Nativitatis. Ex Januario dies aliquot adscribam, integrum aliquando daturus.

KAL. JANU. Octava Nativitatis Jesu Christi Domini nostri, atque Circumcisio ejus. S. Romæ Almachii Martyris. Item Romæ S. Martinæ Virginis. Item via Appia SS. XX Militum sub Diocletiano passorum. Cæsareæ Cappadociæ S. Basilii Archiep. et Conf. in Africa, civitate Ruspensi S. Fulgentii Episcopi, vita et doctrina præclari. Apud Spoletum S. Concordii Martyris. In territorio Jurensi S. Eugendi Abbatis. Alexandriæ S. Euphrosynæ Virg.

III. Non. In Thebaida Depositio B. Macarii Abbatis magnarum virtutum viri. In Ponto, civitate Tomis, trium fratrum Narcissi, Argæi, et Marcellini pueri. Antiochiæ passio S. Isidori Episc. Eodem die Octava S. Stephani.

III. Non. Romæ S. Anteros Papæ et Martyris. Civitate Aulana S. Petri Martyris. Parisius S. Genovefæ Virg. Ipso die Octava Beatissimi Joannis Evangel.

Pridie Non. Apud Cretam S. Titi Apostolorum discipuli. Civitate Bononia SS. Hermetis et Aggæi. Apud Africam SS. Aquilini, Gemini, Eugenti, Marciani, Quinti, Theodoti, et Tryphonis, præclarissimorum Martyrum, quorum gesta habentur. Romæ passio SS. Prisci Presbyteri, et Priscilliani Clerici, atque Benedictæ religiosissimæ fæminæ, qui sub impio Juliano martyrium passi. Item Romæ S. Dafrosæ uxoris Fabiani Martyris sub Juliano. Et Octava sanctorum Innocentium.

Nonis, Romæ S. Telesphori Papæ et Martyris, qui illustre martyrium duxit. Antiochiæ S. Simeonis monachi, qui in columna stetit, cujus vita virtutubus et miraculis effulsit gloriosa.

VIII. Id. Epiphania Domini nostri Jesu Christi. Antiochiæ passio SS. Juliani et Basilissæ, et Celsi pueri, et Marcianillæ matris ejusdem, et Antonii Presbyteri, et Anastasii, tempore Diocletiani. In territorio Remensi passio S. Macræ Virg. Antisiodoro S. Germani Episc. et Conf.

Alterum Bedæ nomine insignitum Martyrologium extat Leodii in illustri S. Lamberti Ecclesia, sed ab illo Centulensi longe diversum, itaque recenter auctum, ut etiam S. Francisci Diaconi et Confessoris IV Octob. S. Dominici Confessoris v Aug. S. Petri Martyris de Ordine Prædicatorum XXIX Aprilis, adjecta sint nomina. Dabo ex eo quoque dies hic aliquot.

KAL. JAN. Octavæ Domini, et Circumcisio Jesu Christi secundum carnem. Romæ natale S. Almachii Martyris, qui jubente Alipio Pr. Urb. cum diceret, Hodie Octavæ Dominicæ diei sunt; cessate a superstitionibus idolorum et sacrificiis pollutis, a gladiatoribus hac de caussa occisus est. Item Romæ S. Martinæ Virg. et Martyris, Eodem die apud Spoletum in civitate Tusciæ S. Concordii Martyris: qui tempore Antonini Imp. multa tormenta perpessus, ad ultimum gladio interimitur. Item Romæ via Appia coronæ Militum XX, quas sub Diocletiano pro confessione veræ fidei percipere meruerunt. Apud Africam natale S. Fulgentii Ecclesiæ Ruspensis Episcopi et Confessoris. Apud Alexandriam S. Euphrosynæ Virg. quæ orationibus patris sui Paphnutii de sterili matre progenita, in puerili ætate constituta, clam se tonderi fecit, et monasticam vitam expetiit, Smaragdi sibi nomen imponens. Apud Cæsaream Cappadociæ natale S. Basilii Episcopi, admirandæ vitæ et doctrinæ viri. Ravennæ S. Severi Episcopi et Martyris.

III. Non. Hierosolymæ Stephani et Vitalis. In Thebaida depositio B. Macarii Abbatis, magnarum virtutum viri. In civitate Tomis trium fratrum Argæi, Narcissi et Marcellini pueri, qui post multa tormenta in mare mersus martyrium consummavit. Cujus corpus ad littus delatum magnis coruscat miraculis.

III. Non. Natale Anteri Papæ et Martyris, qui vigesimus post B. Petrum, cum XII annis, mense uno, diebus XII rexit Ecclesiam. Passus est sub Maximino, et in cæmiterio Callisti sepultus via Appia. Parisiis Genovefæ Virg. Eodem die S. Florentii Viennensis Ecclesiæ Episcopi et Martyris. In civitate Aulana passio S. Petri, qui crucis supplicio est interemptus. In Hellesponto sanctorum Martyrum Cirici, Primi, et Diogenis.

Verum neque hæc consentanea sunt iïs quæ de Martyrologio Bedæ scripsit Usuardus. De tertio et quarto ms. exemplari mox dicam. Post Bedam Florus extitit quidam, de quo Usuardus: Quos tamen secutus (Hieronymum et Bedam) censui et Flori memorabilis viri latiora jam in ipso negotio sequi vestigia, præsertim in secundo ejus libro; ibi enim multa, quæ in priore omiserat, et correxit et addidit. Ado quoque: Primum fuit imperium ac jussio sanctorum virorum, ut supplerentur dies, qui absque nominibus Martyrum in Martyrologio, quod venerabilis Flori studio in labore Domini Bedæ accreverat, tantum notati erant. Fuit Usuardi et Adonis coætaneus Florus Ecclesiæ Lugdunensis Subdiaconus, sed Adone senior, junior Usuardo, si quidem hic sub Carolo Magno, et non sub Carolo Calvo, Martyrologium scripsit: nam Wandelbertus, de quo infra, qui sub Lothario Calvi fratre florebat, ista habet: Ope et subsidio præcipue usus sum sancti et nominatissimi Flori Lugdunensis Ecclesiæ Subdiaconi, qui ut nostro tempore revera singulari studio et assiduitate in Divinæ Scripturæ scientia pollere, ita librorum authenticorum non mediocri copia et veritate cognoscitur abundare. Hunc ego suspicor illum Florum Magistrum esse, cujus vastum vidi Lætiis volumen ex S. Augustini operibus magno studio collectum, et alia alibi servari diceuntur. In Bibliotheca PP. extat tractatus quidam de vulgi erroribus circa tempestatum et tonitruum caussas, Agobardi Episcopi Lugdunensis et hujus Flori nomine inscriptus. Idemne fuerit Martyrologii auctor, mihi an monachì Trudonensis? mihi modo non liquet. Eum vero quod Trudonopoli in Belgio nostro monachum fuisse, Trithemius lib. 2 de viris illust. Ord. S. Benedicti cap. 44 scribat, haud equidem scio quo auctore; neque ejus mentio est in Chronico Trudonensi ulla. duplex fuit. At quisquis ille Martyrologus fuit, duos scripsit de Sanctis libros, ut ex illis Usuardi verbis patet, Præsertim in secundo ejus libro: ibi enim multa, quæ in priore omiserat, et correxit et addidit. Primo supplevisse Bedæ Martyrologium videtur, idque Ado indicat: deinde quædam Sanctorum elogia dilatasse, relictis tamen diebus quibusdam, quos explere se voluisse Ado scribit. Dubitavi aliquando an non id, quod sub Bedæ nomine vulgatum est Martyrologium, Flori esset. Alia duo postea reperi mss. de quibus id potius quispiam suspicetur: statuere tamen certi nihil possum. Prius est domus Professæ Societatis JESU Antverpiæ cujus fronti inscriptum recentiori manu: Bedæ Martyrologium, et ei quadrant utcumque, quæ de Flori opere traduntur: sed neque antiquissimum est, et ex Anglia, ut reor, allatum, aut ab Anglo quopiam interpolatum; quoniam et alios quosdam Anglicanos Sanctos, et ipsum recenset Thomam Cantuariensem. Alterum extat in monasterio S. Martini Tornaci, hoc titulo: Incipit Martyrologium Eusebii, Hieronymi, et Bedæ Presbyteri. Huic simile omnino Lætiis est, satis quoque antiquum, sed absque hoc titulo.

Ex hoc et nostro illo dies aliquot dabo, non tam ut probem Flori esse, quod ipse mihi nondum persuadeo; quam ut alios excitem, quibus facultas est, ut Florum investigent, si uspiam latet; aut certe quæ repererint vetusta Martyrologia examinent, et cujus esse videantur auctoris expendant; aut si id ipsis non lubet, vel per occupationes non licet, mecum ea communicent. Ita ergo habet Tornacense illud ac Lætiense. Dabo ex Januario dies aliquot, etsi a die Nativitatis initium ducat, ut plures alii.

KAL. JANU. Octavæ Domini, et secundum carnem Circumcisio ejus. Et natalis Almachii, qui jubente Alipio Urbis Præfecto cum diceret, Hodie Octavæ Dominicæ diei sunt, cessate a superstitionibus idolorum, et sacrificiis pollutis; a gladiatoribus hac de causas occisus est. Ipso die B. Basilii Episcopi. Romæ passio S. Martinæ Virginis. Lætiense exemplar SS. Basilii et Martinæ non meminit; pro his hæc habet: Eodem die in Æthiopia Rutuli. Hierosolyma natale sancti Stephani.

IV. Nonas Januar. Romæ natalis S. Telesfori Papæ et Martyris. Is ex Anachoreta cum XII annos Ecclesiæ Romanæ præsesset, jejunium septem hebdomadarum ante Pascha, et Missam in nocte Natalis Domini, sed et ante sacrificium hymmum Angelicum, videlicet Gloria in excelsis Deo, decantandum instituit, passusque est temporibus Antonini et Marci martyrium. Eodem die depositio beati abbatis Macarii. Deest Macarius Lætiensi MS.

III. Non. Jan. Romæ natalis Anteros Papæ et Martyris, qui duodecim annos rexit Ecclesiam, et in cæmiterio Callisti sepultus est in via Appia. In pago Viromandense inventio corporis B. Quintini Martyris ab Eligio Episcopo, et Translatio ipsius. Eodem die Parisiis depositio S. Genovefæ Virginis, quæ in corpore posita tantum in virtute prævaluit, ut mortuum suscitaret. In civitate Auclara passio S. Petri, qui crucifixus est sub Maximiano Imp. Ipso die passio S. Theogenis, qui præcipitatus est in mare tempore Licinii. Et natalis Potiti, qui sub Antonino Imp. primo fustibus est cæsus, dein carcere inclusus, et magno pondere ferri damnatus, unde eductus, in equuleum est suspensus. Et cum esset jussus ab Imperatore secari, et canibus projici, eum milites tangere non poterant. Inde jussus est frigi in sartagine, frixusque, plumbo superfundi. Postea vero palo ferreo fixus a capite est usque deorsum. Quo ab Angelo erepto, jussit illi Imperator linguam abscindi, et oculos compungi. Et cum nec sic vinci posset, jussus est capite plecti, cum esset tredecim annorum puer.

Pridie Non. In Africa natalis Aquilini, Gemini, Eugentii, Vincti, Tryfonis. In Oriente Bononia civitate, Hermetis, Aggei, Gagü.

Nonis, Hierosolyma depositio Simeonis Prophetæ, qui a Spiritu sancto responsum accepit, non visurum se mortem, nisi prius videret Christum Domini. In Antiochia, Ecclesiæ quæ vocatur Pænitentia, depositio S. Simeonis Confess. qui in columna stans arctissime dicitur vixisse, et incolis loci illius multas tribuit sanitates. Hic post conversionem, nullam unquam mulierem oculis attentis inspexit. Postquam vero columnæ editiori se sanctitate fervens invexit, non modo extranæ mulieri, verum etiam nec propriæ matri se videndum permisit. Scriptum in gestis ejus. Eodem die natale SS. Honorii, Luciani, Jocundi. Hi postremi desunt in MS. Lætiensi.

At MS. Antverpiense, sive potius, ut suspicor, Anglicanum, Bedæ nomine, sed ab recentiore manu, prætitulatum, in multis consentiens cum Leodiensi S. Lamberti, ita habet:

KAL. JAN. Circumcisio Domini nostri Jesu Christi secundum carnem. Romæ natale S. Almachii Martyris, qui jubente Asclippio Urbis Præfecto, cum diceret, Hodie Octavæ Dominicæ diei sunt, cessate a superstitionibus idolorum et sacrificiis pollutis, a gladiatoribus hac de causas occisus est. Item Romæ passio S. Martinæ Virg. Eodem die apud Spoletum civitatem Tusciæ, passio B. Concordii Mart. temporibus Antonini Imp. Item Romæ via Appia coronæ militum triginta. Has pro confessione veræ fidei sub Diocletiano percipere meruerunt. Apud Cæsaream Cappadociæ, natale S. Basilii Ep. admirandæ fidei atque doctrinæ viri. In Africa natale S. Fulgentii Ecclesiæ Rupensis Ep. Apud Alexandriam Euphrosynæ Virg. quæ orationibus patris sui Paphnutii de sterili matre progenita, in puerili ætate constituta, clam se tonderi fecit, et monasticam vitam expetiit, Smaragdi sibi nomen imponens. Post etiam in reclusione viginti octo annos in omni sanctitate perdurans, tacta ægrotationis incommodo, et mortem sibi adesse cognoscens, manifestavit se religioso, et cum lacrymis multotiens quærenti eam patri. Cumque quievisset, sepulta est a Fratribus in ecclesia. In territorio Lugduensi monasterio Jurensium natale S. Eugendi Ab. cujus vita virtutibus et miraculis fulget. Ravenna Severi Ep. et Mart.

IV. Non. In Thebaida depositio B. Macarii Ab. magnarum virtutum viri. Et in Ponto, civitate Tomis, trium fratrum Narcissi, Argæi, et Marcellini pueri, qui sub Licinio inter tirones comprehensi cum nollent militare, cæsi ad mortem martyrium consummaverunt, et diu in carcere macerati in mare mersi sunt; corpora eorum ad littus delata, a religiosis viris deposita, magnis coruscant virtutibus.

III. Non. Romæ natale S. Antheros Papæ et Martyris, qui vicesimus post B. Petrum cum duodecim annis, mense uno, diebus duodecim rexisset Ecclesiam, passus est sub Maximiano, in cæmiterio Callisti sepultus via Appia. In civitate Aulana passio S. Petri, qui crucis supplicio interemptus. Apud Parisium natale S. Genovephæ Virg. quæ a B. Germano Autisiodorensium Episc. Christo dicata, admirandis virtutibus et miraculis late claruit, et usque ad annos octoginta in Christi servitute consenuit.

Prid. Non. Natale S. Titi Apostolorum discipuli. Apud Africana natale SS. Aquilini, Germani, Eugenti, Marciani, Quinti, Theodocii, et Tryphonis, præclarissimorum Martyrum, quorum gesta habentur. Romæ passio sanctorum Martyrum Prisci Presbyteri, et Priscilliani Clerici, atque Benedictæ religiosissimæ feminæ, sub tempore Juliani impiissimi Augusti, qui gladio martyrium compleverunt. Item Romæ B. Dafrosæ uxoris Fabiani Martyris.

Nonis, Romæ natale S. Telesforis, qui septimus post Petrum Apostolum Pontifex ordinatus, sedit annos undecim, menses tres, dies XXI illustreque martyrium duxit. Apud Antiochiam depositio S. Simeonis monachì, qui qui tertio decimo ætatis suæ anno huic seculo abrenuntians, monasterii claustra expetiit; ubi mira abstinentia vix septimo die cibum sibi indulgens, Psalterium infra quatuor menses didicit. Deinde nimia domandi corporis intentione, fune palmeo renes sibi constringens duriter laniatus est: inde in quodam puteo se recludens, et ex eo a Fratribus violenter ad monasterium reductus, clam fugiens eremum petiit, ubi multo commoratus tempore, in columna editiori, sanctitate fervens, se concludit; ubi non modo extraneæ mulieri, sed nec propriæ matri se videre permisit; et usque hodie basilicam columnæ illius nulla seminarum ingreditur. Nam quædam mulier veste induta virili ingredi voluit, sed mox ut limen attigit, retrorsum mortua cecidit.

§ vii. Martyrologium Usuardi.

Omnium celeberrimum Usuardi Martyrologium fuit. De eo ita scribit Sigebertus lib. de Scriptoribus Ecclesiasticis cap. 85: Husuardus monachus, provocatus studio Hieronymi et Bedæ, qui festivitates Sanctorum annuatim recurrentes partim annotaverant; maxime autem animatus studio et jussu Magni Caroli Imperatoris, cui displicebat quod Hieronymus et Beda, studentes nimis brevitati, præterierant plura necessaria, et quamplures Kalendarum dies intactos reliquerant, in gratiam ejus studuit opus imperfectum supplere, et festivitates Sanctorum per singulos Kalendarum dies annotans, integrum Martyrologium effecit. Hæc ille. At Bedam solum queritur Usuardus quamplures Kalendarum dies intactos reliquisse, non Hieronymum.

Operæ pretium est ipsiusmet Usuardi Præfationem, sive epistolam, qua opus suum Carolo Regi, Magno vel Calvo, dedicat, hic dare; sed e veteri codice ms. qui penes nōs est, optimæ notæ. Quæ in plerisque excusis et calamo descriptis exemplaribus legitur, aliquantum discrepat, ut conferenti patebit. Ita ergo habet:

Domino venerabiliter recolendo Karolo Regum piissimo Husuardus, quamquam indignus, Sacerdos et monachus, præsentis ævi prosperitatem et æternæ beatitudinis gloriam. Vestram minime latet Celsitudinem, o Reverende Princeps, qualiter imitandis antiquorum studiis monemur, quidquid in libris, maxime Ecclesiasticæ doctrinæ congruis, minus debito perfectum habetur, vel pro posse supplere vel suppleri optare. Quæ res pia quidem sollicitudine, addito etiam Vestræ dignitatis jussu, me compulit, ut videlicet Sanctorum recurrentes festivitates, ex diversis sanctorum Patrum Martyrologiis in quamdam exciperem unitatem. Recolebam siquidem in sacris Sanctorum solenniis multimodos propriæ negligentiæ excessus: quod me plurimum ad hoc eis in Dei amore persolvendum cogebat officium; etsi non satis idoneum, utpote inscium, sed tamen Divino, ut confidebam, ac indigno eorum sublevandum auxilio. Nam et venerabilium Hieronymi videlicet ac Bedæ Presbyterorum in hoc provocabar descriptis: quorum unus brevitati admodum studens, alter vero quamplures Kalendarum dies intactos relinquens, multa probantur hujus opusculi præterisse necessaria. Adhibui igitur Flori memorabilis viri collecta e pluribus in eodem negotio secundi libri commenta: quem maxime imitandum in his, quæ visa sunt congrua ac memoriæ digna, censui; quia plura summo studio, quæ breviter perstrinxi, et correxit et addidit. Unde una vobiscum legentem efflagito, quo non propere quidquid in sequenti libello sibi forte contrarium fuerit, indiscusse repudiet, nec me insuper temerarium judicet; præsertim cum a talibus et tantis viris hoc præmonstratum esse meminerit. Perpendat etiam, quia in rebus humanis, ut ait quidam, nihil perfectum ex omni parte soleat inveniri. Scriptorum quoque errore ita sæpe constat vera permutari, ut plerumque dictantis adscribatur vitio, quod mendaci solet admitti calamo.

Ceterum, benignissime Rex, idcirco hanc exiguitatis præfatiunculam huic operi inserere curavi, ut sciatis me non usum levitatis conamine, sed potius Religiosorum minus capacium utilitati consuluisse. Quo tamen labore pro viribus, quove studio cognoscendæ veritatis hæc perquisierim, haud facile parvitas mea valet intimare. Supplex denique Vestram expostulo Magnificentiam, ut, si dignum decernitur, Vestræ tuitionis anchora roboretur. Excellentiam magnitudinis Vestræ per multa annorum curricula, ad communis utilitatis suffragia, Rex Regum sua dignetur custodire potentia. Amen.

Hactenus Usuardi epistola ex nostro codice, quæ aliquanto brevior extat in aliis exemplaribus, ex quibus tamen nonnulla superiore paragrapho citavi. Ex hac certo statui non potest, utri Carolo id dicarit opus, Magno an Calvo. Magno asserit Sigebertus, ut diximus; sequuntur recentiores. At Florum citat virum memorabilem, quem sub Lothario Calvi fratre post annum Christi 840 superstitem fuisse, et præcedenti paragrapho indicavimus, et mox ex Wandelberto patebit. Nam si, quod quidam volunt, alius fuit Florus Martyrologus ab illo Lugdunensis Ecclesiæ Subdiacono, quem Wandelbertus sanctum et nominatissimum virum appellat, cur non eos Ado proximus temporum illorum discrevit? Cur quando venerabilis Flori meminit non seniorem dixit, aut aliud statuit discrimen, cum vigeret adhuc in Lugdunensi, suaque Viennensi propinqua Ecclesia, Flori alterius nomen, et fama eruditionis? Erit fortassis qui Florum sub Carolo Magno scripsisse Martyrologium illud contendat, et ad Lotharium supervixisse, qui anno post avi Caroli excessum vicesimo septimo capessivit imperium. Verum non Imperatori Carolo dicatum Usuardi opus recitata e nostro codice epistola ostendit. Consentit Parisiensis codex pervetustus, qui ita habet: Domino Regum piissimo Karolo Usuardus indignus Sacerdos et monachus perennem in Christo coronam. Ergo, si is Magnus Carolus fuit, ante annum 800 editum est hoc opus; prius etiam Flori: ut necesse sit fateri post libros illos editos ac recognitos, fere quinquaginta annis superstitem fuisse Florum. Non est id quidem ejusmodi, ut evenire nullo modo potuerit, sed ut mirum videri possit, si evenit. Verum alia Usuardi exemplaria excusa et mss. illius epistolæ inscriptionem his efferunt verbis: Domino Regum piissimo Karolo Augusto Usuardus indignus Sacerdos ac monachus perennem in Christo coronam. At si jam inde Caroli Magni tempore editum hoc erat opus ab Usuardo, cur Wandelbertum ex Flori Bibliotheca sumere codices oportuit, ut natales Sanctorum perdisceret, cum ex Usuardi libro si jam extabat, minori labore haurire omnia posset? At neque Ado Usuardi meminit. Jam si eodem quo Wandelbertus tempore Usuardus scripsit, cum Imperium Lotharius, Franciæ Occidentalis regnum Carolus administrabat; cur hic, ut ille, translationis S. Sebastiani sub Ludovico Pio factæ non meminit? Denique a peritioribus, quid certi opinari queam, lubens addiscam.

Usuardi pluribus usus sum exemplaribus. Nam præter geminam Molani editionem anni 1568 et 1583, Parisiensem an. 1536, Lubecanam an. 1475 habui exemplar, quod olim Autbertus Miræus in Rosweydi nostri gratiam Parisiis cum alio vetustissimo, et, ut ipse rebatur, Usuardi autographo, contulerat. Verum ex eodem illo codice mihi integrum illud Martyrologium describi postea curavi. Eum codicem Usuardi ævo aut non multo post scriptum censet Sirmondus noster, qui pro sua humanitate meum illud apographum cum alio quadringentorum facile annorum, aut etiam vetustiore, qui in eodem S. Germani cenobio Parisiis asservatur, accurate contulit. Sed quod supra citavi exemplar nostrum, utrique illi longe præfero, et purius ac syncerius reor: nam antiquissimum illud Parisiense Idibus Januarii hæc habet: In monte Verziaco S. Viventii Confessoris, cum constet post Usuardi ætatem translatas esse Vergia cum S. Viventii reliquias, nisi extremis fortasse Calvi temporibus scripsit, et diu postea illi superstes vixit, istaque tunc adscripsit. Sed a nostro illa, quod ideo magis genuinum censeo, absunt exemplari. Fuit hoc quondam monasterii Carthusianorum, quod B. Mariæ Virginis Capellæ dicitur, sive de Herines, juxta Edingam, aut, ut nunc appellant, Enghianum, Belgii oppidum: deinde Augustini Hunnæi, viri celebris, fuit: postea donatum collegio nostro Lovaniensi. Alia habemus complura Usuardi exemplaria, sed in quibus et amplificata Sanctorum elogia, et plurium nomina adscripta, qualia Ecclesiarum Pragensis, et Bruxellensis, multorumque monasteriorum, quæ non attinet hic percensere: faciam id alias, cum Usuardum edam, sed nativa simplicitate; variorum auctaria seorsim. Editum idem fuit, sed auctum, Coloniæ anno 1490, cum Aurea Legenda; atque illud est quod plerumque cito Coloniensis Martyrologii nomine, quia et Coloniensia festa exhibitet, et videtur eo Coloniensis Ecclesia usa. Idem Usuardi Martyrologium a Venerabilibus Patribus Carthusiæ Coloniensis auctum, editumque anno 1515, et 1521, quod et postea Molanus præstitit. Antea vero a se emendatum et modice auctum, titulo Martyrologii Romani ediderat Bellinus de Padua Augustinianus, Venetiis anno 1498, ac deinde Parisiis 1521.

§ VIII. Martyrologia Rabani, Wandelberti, Adonis, Notkeri, Ditmari.

Lisdem Lotharii Piique patris temporibus eruditionis laude floruit Rabanus Maurus Abbas Fuldensis, idem postea Moguntinus Archiepiscopus, cujus extant complura scriptorum volumina, nuper a Georgio Colvenerio recensita editaque. In his est Martyrologium, quod in codice monasterii S. Galli, adscripto Rabani nomine, repertum, primus vulgavit Henricus Canisius IC, to. 6 Antiquæ Lectionis. Ei simile habeo exemplar e codice monasterii S. Maximini Treviris, qui 500 circiter videbatur esse annorum, acceptum, sed nullius nomine auctoris inscriptum. Rabano cur illud abjudicem, nullum me magnopere argumentum movet, nisi quod ejus antiqui non meminerint: at nec omnium meminerunt, et Diversa extitisse suo tempore sanctorum Patrum Martyrologia Usuardus testatur; suffragaturque vetustus ille codex, quo Canisius est usus.

Wandelbertus quoque, cujus jam supra meminimus, Prumiensis in Trevirensi diœcesi monachus, Martyrologium metro heroico conscripsit, atque Otrico viro illustri dicavit, præfixo inter alia anapæstico carmine ad Lotharium Imperatorem Ludovici Pii filium. Martyrologium hoc sub titulo Ephemeridum Bedæ to. 1, operum illius, et sub veri auctoris nomine a Molano in prima Usuardi editione, vulgatum; ex veteri ms. edam aliquando accuratius. Hic partem Præfationis visum, est delibare. Ita orditur:

Epistola Wandalberti Diaconi ad illustrem virum Otricum, super iis, quæ sequenti opere continentur, metrorum generibus, incipit feliciter.

Domino Otrico Wandalbertus salutem dicit.

Veteri et perantiquo præcepto monemur, ut parere majoribus, morem gerere æqualibus, consulere minoribus studeamus. Ego quia tibi, Carissime, ut minori (quod cogitatu ipso nefas judico) consulere nequeo; in te enim ipso tibi (ut revera sepientem decet) omnis opis consilium, totiusque providentiæ copiam esse perpendo; morigerari vero sicut æquali, sensus et ingenii tarditate non valeo; quod primum constat, ut majori parere et obsecundare viribus cunctis, et omni facultate desiderem. Maxime, quod incessanti et infatigabili studio ac benevolentia me, postquam longe a patria rebusque domesticis non tam exulare quam degere cæpi, tua ope, consilio, providentia et liberalitate fultum intelligo: nec leviter pecco, si cum morem gerere nequeo, parere pro ingenii paupertate refugio. Itaque quod inopinato studio ex me et inevitabili constantique auctoritate petisti, ut per anni totius spatium occurrentesque diebus Sanctorum festivitates, et solennes undecumque Christianorum votorum celebritates, metro digererem, feci ut potui, non tam artis usu atque solertia, quam tua devotione, et immerito erga me Sanctorum ad id peragendum adjutus, ut confido, favore.

Ab hoc ego sumptis veteribus, emendatisque codicibus Martyrologium librum, a Kalendis Januariis usque ad finem anni, per dierum singulorum occcurrentes festivitates, metro edidi, præmissa, ut congruere existimavi, Invocationis ad Deum, Allocutionis ad omnes, qui forte erunt lectores, Commendationis ad te operis hortatorem, et ad Cæsarem benignissimum Hlotharium, argumentique sive propositionis diverso metro descriptione, et addita post editum Martyrologium conclusionis hymnique in omnes Sanctos editione. Cui etiam operi distincte mensium singulorum adjeci apertam brevemque secundum usus Gallicos dispositionem, et horarum diurnarum vulgarem in nostris regionibus dimensionem: quod utrumque a superiori opere nequaquam discrepare disputavi. In fine præterea totius operis, de creatione mundi per ordinem dierum sex breve carmen addidi, et explanationem mystici sensus in homine accipiendi subjunxi, ut ea quæ de totius anni cursu descripseram, repetita ab initio mundanæ creationis explanatio commendaret. Hoc opus quod, etc.

Post Præfationem, sequitur Invocatio metro concepta, tum Lectorum allocutio; Commendatio libri ad Otricum, dein ad Lotharium hæc:

Tuque favendo Cæsar adesto, Sceptra parentum qui pietate, Quique benigna lege gubernas. Te moderator nam Deus orbis Jussit habenas flectere avitas, Imperiique sceptra paterni: Teque periclis ipse paratis Exuit olim, deque cruenta Cæde furentum sæpe reduxit. Aurea celso vertice Roma Te decorando nomine sanxit Cæsaris orbi mox fore Regem. Itala primum te Duce tellus Eminuit: post Francica temet Sceptra regentem mundus adorat. Lustra per orbem quinque recurrunt, Nomine postquam clarus et armis Cæsariana jura retentas. Tempora Christus longa videntem Te regat; omnis te veneretur Teque tremiscat purpura Regem.

Hinc quo anno hoc compositum sit opus colligi potest; cum nimirum quinque lustris, sive 25 annis Imperatoris nomen Lotharius gessisset; non a Ludovici patris morte, cum ei non nisi 15 aut circiter annos superstes fuerit; sed lustra hæc quinque ducenda sund ab eo tempore, cum in conventu Aquisgranensi Ludovicus filium primogenitum Lotharium Imperatorem appellari et esse voluit, an. 817, ut in illius Vita dicitur. Scripsit ergo hoc Martyrologium Wandelbertus an. 842. Sequitur deinde Propositio:

Carmine qui vacuas captavi sæpius auras, Rumores vulgi quærendo stultus inanes, Aggrediar tandem veram de carmine laudem Quærere, et æternum mihi conciliare favorem; Spectandos breviter signans actusque virosque

Atque dies, anni reditu volvente per orbem, Ordine qui lustrent scribens solennia quæque. Hic mihi nonnumquam Sanctorum nomina leges Carminis excedent, sed non mutilanda vocandi Est censura bonos, veniam pietate merebor.

Ad calcem Martyrologii ista subjicit: Martyrologium metricum, editum a Wandelberto ad Illustrem virum Otricum Clericum, explicuit in Christi nomine feliciter. Amen. Tum hæc subnectitur Conclusio:

Hæc nunc Christe tuo Deus Conscripsi breviter munere carmina, Coñstans expetiit quæ studio pervigili fides. His digesta micant simul Cælestis patriæ et militiæ agmina, Summo perpetui quæ radiant æthere luminis: Quorum te veniam prece Indignus rogitans obsecro criminum. Multo supplicii namque premor perpetui metu. Trinis ecce decenniis Vitam dego miser, quintus et insuper Ævi curriculis orbis adest atque meatibus: Me nunc nil recolens boni Egisse atque pii, concutior nimis: Curæ nam stimulant mortis. Ad intima Lapsum jam releva Pater Tandem, et præteritis exue sordibus; mit. Squalet conscia quis mens, nimiisque angoribus tre- Sanctorum retuli canens Hic cèrtamina, præclaraque Martyrum Vexilla ante oculos constitui, signaque ovantium Horum glorificat, Pater, Sanguis te jugiter, mors loquitur pia: Vivunt namque tuo præsidio et luce perenniter.

Sequitur in omnes Sanctos hymnus Sapphicus, dein et alia de mensibus carmina, et horis, atque opere sex dierum.

S. Ado eodem seculo Viennensis in Gallia Episcopus, de quo agemus xvi Decembris, luculentius scripsit Martyrologium. Edidit illud Jacobus Mosander; dein Rosweydus cum tribus mss. codicibus collatum, Everbodiensi, S. Pantaleonis, Petri Scriverii, hunc præcipue secutus. Habemus cum tribus aliis collatum mss. exemplaribus, videlicet monasterii S. Laurentii Leodii, cui tamen Usuardi ad Carolum Regem præfixa est epistola; Ecclesiæ Taroanensis, cœnobii Lobiensis.

Adoni suppar fuit B. Notkerus Balbulus, in cœnobio S. Galli apud Helvetios monachus, cujus Vitam dabimus viii Aprilis. Is quoque Martyrologium scripsit, quod est e Bibliotheca S. Galli ab Henrico Canisio in tomis Antiquæ Lectionis publicatum, sed mutilum non uno loco. Obiisse dicitur Notkerus an. 912, de quo alibi.

Arbitrantur quidam et Ditmarum Mersburgensem in Saxonia Episcopum, cujus extat insigne Chronicon, Martyrologium aliquod composuisse, quod ex ipsius verbis lib. 7 Chronici confici putant, ubi eum qui sibi successurus esset multa monet, hæcque inter cetera: Habes satis de libris, quos hic ab antecessoribus nostris collectos inveni, et insuper quos contraxi. In his magisterium salubre reperies, ac hos exaudi et tunc potes salvari. Sanctorum reliquias, et munda carumdem receptacula, cum aliis utilitatibus plurimis, tam in prædiis, quam in mancipiis, ego acquisivi, et ne te forsitan laterent, Martyrologio inscripsi meo. Verum idne ipse confecerit Martyrologium, an ab alio descripsirit, aut etiam eo dumtaxat sit usus, certo ex illis verbis concludi non potest. Multa alioquin extant passim Martyrologia, ejusmodi piorum Antistitum olim studio conscripta; cum vix ulla esset Ecclesia, quæ non vel proprium sibi aliquod conficeret, vel aliunde adscisceret.

§ IX. Martyrologia recentiorum.

Primum hic eos missos facio, quos antea scripsi Usuardi vulgasse Martyrologium, non sine erudita appendice, Bellinum de Padua, Carthusianos Colonienses, Joannem Molanum: deinde quorum scripta non vidi, Alexandrum Essebiensem Anglum, et Ægidium de Dammis Flandrum; quorum hic Martyrologium recensuisse, auxisse, locupletasse dicitur, sed inchoatum opus perficere non potuisse; ille vero librum sacrorum Fastorum carmine elegiaco composuisse. Prætereo et quæ hoc in genere Ambrosius Novidius Fraccus Ferentinas commentatus est; quæque Baptista Mantuanus, et nuper Joannes Bachottus Gallus: Ephemerides quoque variorum, etiam heterodoxorum, sive Diaria historica; in quibus sacra ac profana promiscue narrant, nec semper ex fide.

Est in manibus Radulphi a Rivo Bredani, Ecclesiæ Tungrensis Decani Calendarius Ecclesiasticus. Traditur is decessisse e vita 3 Novemb. 1403. Quod versibus complexus Martyrologium dicitur, non vidi.

Usus sum plurimum, uti et Rosweydus in Fastis suis concinnandis, Florario SS. sive Promptuario, quod manu Henrici de Eyck Canonici Ecclesiæ B. Mariæ Eyndoviæ in Brabantia scriptum; postea Lovaniensi collegio Societatis Jesu donatum, nunc nostrum est. Illius auctorem suspicor, at non firmissime, Antonium Gentium, aut Joannem Gilemannum fuisse, aliumve, eorum æqualem, regularem Canonicum. Reperi id citatum in codice quodam monasterii Corsendoncani, qui circiter annum 1490 erat scriptus.

Editum est Haganoæ in Alsatia anno 1508 Martyrologium, quod Viola Sanctorum inscribitur; quo subinde usi sumus. At rarius, eo quod Panis quotidianus appellatur, editum ab Hieronymo de Villa vitis Canonico regulari, itidem Haganoæ excusum anno 1509.

Edidit Martyrologium a se concinnatum Franciscus Maurolycus Abbas Messanensis an. 1568 typis Venetis, cum Sanctorum index, et Primi Cabilunensis, ut ait, Episcopi Topographia Sanctorum, anno 1430 composita, sed a se recognita.

Prodiit anno 1373 Dilingæ in Suevia Martyrologium Germanicum, quod Georgio et Marco Fuggeris ab Adamo Walassero 1562 dicatum. Auctum id deinde ex Galesinio et aliis, recusumque anno 1599. Id a Petro Canisio nostro compositum esse Matthæus Radderus noster in ejus Vita, et Philippus Alegambe in Bibliotheca Scriptorum Societas Jesu, testantur: estque præfixa ipsius Canisii Præfatio.

Martyrologium sanctæ Romanæ Ecclesiæ usui in singulos anni dies accommodatum, edidit anno 1377, cum eruditis et multiplici antiquitatis Ecclesiasticæ doctrina cumulatis Annotationibus, Petrus Galesinius Protonotarius Apostolicus, S. Caroli Borromæi in restituenda Ecclesiæ disciplina fidus administer. Quod, aliaque ejus opera, mirifice Gregorius XIII Pontifex Maximus probavit.

Simile quoque Martyrologio est, nisi quod etiam profana complectatur, Calendarium historicum a Constantio Felicio Medico Italice scriptum, editumque Urbini anno 1377, quod quia serius nactus sum, solum posterioribus Januarii diebus citavi.

Præ ceteris magno mihi usui fuit Catalogus generalis Sanctorum, qui in Martyrologio Romano non sunt, ex variis Martyrologiis, Kalendariis, tabulis, monumentisque Ecclesiarum, nec non Vitis eorum impressis seu manu scriptis, et quam plurimis historiis collectus, ac in XII menses instar martyrologii distributus, suis ubique notis appositis, auctore Philippo Ferrario Alezandrino ordinis Servorum B. Mariæ Virginis, sacræ Theologiæ Professore, ac publico Matheseos in Ticinensi gymnasio interprete; Sanctissimo Domino in Christo Patri D. URBANO Papæ VIII dicatus, excususque Venetiis an. 1625.

Haud parum quoque adjumenti mihi ejusdem Ferrarii alter attulit Catalogus Sanctorum Italiæ, in menses XII distributus; in quo vitæ illorum ex particularium Ecclesiarum monumentis compendio describuntur, ad jectis scholiis notisque perbrevibus; excusus Mediolani anno 1613.

Aliarum quoque gentium Martyrologia, Kalendaria, Fasti, Hagiologia, non parum mihi attulere subsidii: Antonii Vincentii Domenecci, Ordinis Prædicatorum, Historia Sanctorum Catalaniæ, Barcinone excusa an. 1602. Martyrologium Lusitanicum ab aliquot Patribus Societatis Jesu collectum, editumque Conimbricæ: Anglicanum Joannis Wilsoni an. 1608 editum, et ab eodem recognitum an. 1640. Joannis Molani Natales, et Indiculus Sanctorum Belgii: Auberti Miræi Fasti Belgici et Burgundici: Arnoldi Rayssii Auctarium ad Natales Molani; ejusdemque Hierogazophylacium Belgicum, sive de Sanctorum reliquiis: tum quæ de Sanctis Belgii ad Romanum Martyrologium a se Teutonica lingua versum adjecere Henricus Adriani 1600 et Andreas Boyus noster an. 1642 quæque ad Gallicam ejusdem Martyrologii versionem Balduinus Willotius noster anno 1641 et alius item e nostris Leodii an. 1624. Octavi Cajetani nostri Idea operis de Vitis Siculorum Sanctorum edita Panormi an. 1617. Davidis Camerarii liber de Scotorum pietate excusus an. 1631. Catalogus præcipuorum Sanctorum Hiberniæ ab Henrico Fitsimon nostro concinnatus. Sacrarium et Calendarium ditionis Leodiensis in Belgio, excusum an. 1618. Sacrarium perantiqui Comitatus Namurcensis an. 1619. Vidi et Adami Regii Kalendarium Scoticum, e quo nonnulla annotavi; et alia plurima mss. et excusa Kalendaria.

Cum jam prope quintus mihi impressus esset dies Januarii, prodiit Parisiis illustre et magnificum Andreæ Saussaii v. cl. Martyrologium Gallicanum tomis duobus, quo plurimum sum usus, utarque, ut spero, deinceps. Utinam brevi prodeant, quos pollicetur, apodictici in illud commentarii.

Materiam quoque non exiguam suppeditavere, variorum Ordinum Martyrologia; Benedictinum Arnoldi Wionis, libro 3 Ligni vitæ, editum an. 1595. Hugonis Menardi, cum duobus Observationum libris 1629 Kalendarium Benedicti Dorganii a S. Joanne, editum Macloviopoli an. 1622. Præmonstratense, venerabilis Domini Joannis Chrysostomi Vander Sterre Abbatis monasterii S. Michaelis in hac urbe: Canonicorum regularium Constantini Ghinii Senensis Canonici regularis S. Salvatoris, an. 1621. Kalendarium sacri Ordinis Cisterciensis excusum Divione an. 1617. Menologium Cisterciense Chrysostomi Henriquez cum luculentis notationibus 1630. Martyrologium sacri Ordinis Prædicatorum, Seraphini Sicci Papiensis, ordinis Magistri generalis jussu editum an. 1616. Cum jam prior Januarii tomus esset excusus, prodiit Martyrologium Franciscanum, cum amplis commentariis, cura ac labore Arturi a Monasterio. Sed illud in eo opere atque Chrysostomi Henriquez Menologio, haud probo, quod nulla inter eos, quibus ab Ecclesia olim decreti permissive sacri honores sunt, et ceteros sola adhuc hominum opinione, nullo Ecclesiæ judicio confirmata, claros, differentia statuatur: quo fit, ut his quidem honoris nihil accedat, de illorum veneratione plurimum detrahatur, dum uno omnes gradu habentur. Alios novimus viros doctos qui vel observationes in Romanum Martyrologium meditantur, vel suarum provinciarum, aut ordinum elucubrant Martyrologia; atque eo pacto beatorum cæli civium student gloriam amplificare. Utinam brevi ipsorum lucubrationes lucem aspiciant!

§ x. Varia Breviaria, quibus Auctor usus.

Quæ ab Apostolicis temporibus, publicæ peragi in Ecclesia, distinctis horarum spatiis, preces solent, earum est summa, post artem typographicam repertam, excusa, atque ex re, Breviarium appellata. Certius qui quibusque locis Sancti colantur, quaque cæremonia, cognoscere licuisset, si omnium Ecclesiarum propria consecutus Breviaria essem: quamquam sunt nonnullæ, quæ proprium non habent, sed cum Romanæ Ecclesiæ ritus sequantur, ac festa celebrent omnia; si quos vel ignotos Romanis fastis, vel alia celebritate Cælites venerentur, separatim propria illorum officia precesque publicas edi curant. Quæ ejusmodi hactenus nactus sim Breviaria, propriaque officia, hic exponere libuit, eo solum consilio, ut quæ mihi deesse sentio quamplurima, suppeditent, qui sunt Sanctorum propagandæ gloriæ studiosi.

Primum Romanæ Ecclesiæ Breviaria habeo antiqua aliquot, præter ea quæ nuper summorum Pontificum Clementis VIII, Pauli V, URBANI VIII auctoritate recognita auctaque sunt; habeo, inquam, excusa annis 1479, 1490, 1515 Leonis X jussu; 1536 Pauli III auctoritate a Francisco Quignonio Cardinale recognitum, recusumque an. 1541, 1542, 1546, 1531, 1537 Pii V an. 1572. Missale quoque Romanum editum an. 1508.

E reliqua Italia pauca hæc suppetunt: Catalogus ex Italia, Sanctorum, qui in urbe ac diceesi Neapolitana celebrantur, Decii Carafæ Cardinalis et Archiepiscopi jussu editus an. 1619, tum Officia propria SS. Fortunatæ, Gaudiosi, Potiti: itemque propria aliarum eodem tractu Ecclesiarum; Salernitanæ excusa an. 1594, Brundusinæ 1583, Montis-regalis 1605.

Provinciæ Mediolanensis hæc habeo: Breviarium Mediolanense an. 1635. Officia propria Ecclesiæ Vercellensis 1581. Bergomensis 1610 et S. Bassiani Laudis-Pompeiæ Patroni 1628.

Ex Hispania pauca hæc ad manum sunt: Ordo recitandi officium Divinum ac Missas celebrandi, juxta ritum Breviarii Missalisque Romani, pro plerisque diceesibus Hispaniæ, 1635. Officia propria SS. Hispaniæ 1605. Ecclesiæ Toletanæ 1616. Compostelanæ 1596.

E Lusitania Breviarium Eborense 1548. Officia propria Ecclesiæ Ulyssipponensis 1590. Conimbricensis 1588.

E Gallia Germaniaque habeo aliquam multa, sed Gallia, plura vacant. Gallia hæc sunt: Provinciæ secundæ Lugdunensis, Breviarium Rotomagense 1587, novum 1626. Missale an. 1585 itemque Breviaria Ebroicense 1585. Constantiense 1609. Lexoviense 1624. Bajocense. Officia propria Ecclesiæ Abrincensis.

Lugdunensis tertiæ, Breviarium Andegavense 1624. Corisopitense vetus. Officia propria Ecclesiæ Redonensis 1620. Nannetensis 1623. Briocensis 1621. Macloviensis.

Lugdunensis quartæ, Senonensis Breviarii pars æstiva.

Parisiensis provinciæ, Breviarium Parisiense vetus an. 1584, novum 1636. Carnotense 1633.

Provinciæ Aquitaniæ primæ, Breviarium Lemovicense 1625.

Provinciæ Viennensis, Officium in solennitate S. Lazari Episcopi Massiliensis, an. 1633. Officia propria monasterii S. Victoris Massiliæ.

Provinciæ Belgicæ primæ, cujus metropolis Augusta Trevirorum vulgo nunc Germaniæ accensetur; Breviarium Virdunense 1625. Tullense 1535. Monasteriorum SS. Maximini, Naboris, Willebrordi, in diceesi Trevirensi an. 1600.

Provinciæ Belgicæ secundæ, cujus pars est in novas Metropolitanas duas sedes divulsa; Breviarium Ambianense 1530. Noviomense 1630, monasterii Origniacensis in Veromanduis 1619.

Provinciæ Mechliniensis, cujus pars olim sub Germania secunda, pars maxima sub Belgica secunda censebatur, Breviarium Antverpiense an. 1496. Brugense 1520. Bruxellense 1516. Breviarii ms. Ecclesiæ Lovaniensis pars. Officia propria Ecclesiæ Ruræmundensis 1609. Gandensis 1572, monasterii Blandiniensis mss.

Provinciæ Cameracensis, quæ olim erat sub Belgica gica secunda; Kalendarium præfixum officio Curatorum 1562. Morinensis Breviarii pars hyemalis 1542. Audomarensis pars hyemalis 1518. Breviarium Insulense 1533. Officia propria Ecclesiæ Atrebatensis 1632. Tornacensis 1626. Namurcensis 1619. Audomarensis 1610. S. Waldetrudis Canonicarum Montibus 1623. Malbodiensis Canonicarum 1624. Abbatiæ Dononiensis 1623, monasterii Pacis-Virginis Ord. S. Benedicti Duaci 1611.

Provinciæ Ultrajectensis, quæ olim fuit Germaniæ secundæ, et tota nunc sub hæreticis est; Breviarii Ultrajectini pars æstiva an. 1508 et 1518 vetus Horarum Directorium ejusdem Ecclesiæ. Officia propria excusa an. 1623. Eadem recenti manu exarata, diversa ab excusis. Directorium Ecclesiæ Harlemensis.

Provinciæ Coloniensis, quæ olim metropolis erat Germaniæ secundæ, nunc latius patet; Breviarium Coloniense an. 1498, item aliud antiquum. Editi an. 1577, jussu Salentini Archiepiscopi pars hyemalis, editi vero Ferdinandi Bavari auctoritate pars æstiva. Breviarium Monasteriense 1489. Mindense 1516. Leodiense an. 1520, item pars æstiva 1514. Novum 1636, item Officia propria 1623. Missale 1509.

Provinciæ Moguntiacensis, quæ olim caput erat Germaniæ primæ, nunc partem Rætiarum, Vindeliciæ, Germaniæ magnæ complectitur; Breviarium ms. in membrana, aliud excusum 1495, 1507, et jussu Danielis Archiepiscopi 1570, item Diurnale 1612. Spirense excusum 1478 item 1507 auctoritate Philippi Episcopi, et pars hyemalis 1590, jussu Eberhardi Episcopi. Erfordianum antiquum. Constantiense an. 1561, Christophoro Antistite editum; et Marco Sitico Cardinale 1575, itemque Officia propria separatim excusa 1636. Breviarium Herbipolense anno 1575, jubente Julio Episcopo, et pars æstiva 1507, itemque Officia propria jussu Philippi Adolphi Episcopi 1625. Breviarium Wormatiense 1576. Hildesheimiensis pars æstiva 1516. Argentoratensis pars æstiva 1478. Officia propria Ecclesiæ Augustanæ 1638.

Ecclesiæ Bambergensis autocephalæ Breviarium jussu Viti Episcopi editum 1575.

Provinciæ Salisburgensis, Officia propria Ecclesiæ Salisburgensis, Viennensis 1632, Frisingensis, 1627. Ratisponensis 1611. Passaviensis 1608, et hujus vetus Breviarium an. 1505.

Provinciæ Pragensis, Officia propria Ecclesiæ Olomucensis jussu Francisci Episcopi Cardinalis a Dietrichstain edita 1630, Urbano VIII approbante.

Provinciæ Bremensis, Breviarium Raceburgense circiter an. 1506. Breviarii Lubecensis pars æstiva. Sleswicensis Ecclesiæ in Dania Breviarum 1512. Caminensis in Pomerania Ecclæsiæ Breviarium 1521.

Officia propria SS. Poloniæ 1614. Ex Anglia solum habeo Breviarium Sarisburiense an. 1499 ejusdemque an. 1537 recusi partem æstivam. Officia propria aliquot Sanctorum Hiberniæ 1620.

His subjungam Religiosarum familiarum Breviaria quæ habeo perpauca; Breviarium monasticum Ord. S. Benedicti, Pauli V auctoritate editum. Canonicorum regularium editum an. 1488. Præmonstratense editum an. 1598, et 1608. Prædicatorum 1555. Officia propria Canonicorum regularium congregationis S. Salvatoris Ord. S. Augustini 1613. Canonicorum regularium Lateranensium, auctoritate Pii V recusa cum Notationibus Gabrielis Pennotti an. 1634. Eremitarium Ordin. S. Augustini 1627. Minorum 1614 et 1629. Ordinis Servorum D. Virginis 1634. Missale Militum Rhodiorum S. Joannis 1507.

§ xi. Menæa et Menologia Græcorum. Rutenorum Kalendarium.

Gentes reliquas Græcia quondam sapientiæ studiis superavit, etiam Christianæ, quæ tot tantosque vel procreavit ipsa, vel omni doctrina expolivit, Ecclesiæ Antistites, Divinæque Doctores disciplinae. Verum exstincta est nunc lucerna ejus. Luxus nempe, morumque dissolutio, et fastus illius obscurarunt fulgorem: inde in fœdos errores prolapsa ac hæreses, et quidem, ut ipsum quodammodo obstrueret sibi Divinæ misericordiæ fontem, adversus Spiritum sanctum. Tandem immanissimæ Turcarum genti in gravem atque acerbam tradita servitutem, in magna ut plurimum versatur nunc honestarum artium ignorantia, nonnulli tamen, qui præsertim in Italia litteris dederunt operam, et eruditionis laude excellunt, et orthodoxæ studio religionis, ut non sit gentis universe omnino salus desperanda, ubi diuturnis ærumnis placatum ei fuerit clementissimum Numen.

Habuit illa quoque, et prima fortassis, habetque etiamnum sua Martyrologia, quæ fere Menæa aut Menologia appellat, quasi menstruales dicat, puta fastos, aut Divinorum officiorum descriptiones. Citat Baronius Græcum Menologium, quod a Paulo Sfondrato Cardinale, Gregorii XIV nepote legendum acceperat, olim Basilii Macedonis Imperatoris jussu ante annos fere octingentos, conscriptum, ipsorumque, quorum in eo elogia celebrantur, Divorum imaginibus ornatum: asservatur id nunc in Vaticana Pontificis Maximi bibliotheca. Utinam esset qui id Latine versum proferret in publicum, aut nobis certe illius descriptum communicaret exemplar! Editum est quidem ab Henrico Canisio to. 2 Antiquæ Lectionis Menologium Græcorum, sed Latine dumtaxat, ex bibliotheca et translatione Cardinalis Sirleti: verum discrepat hoc mirum quantum ab illo Basilii, ut elogia quædam inde deprompta, et cum hoc Sirleti collata fidem faciunt. Hoc autem, quod Canisius edidit, plurimum sum usus.

Aliud extat, sed succinctius, μηνολόγιον in Græco libello precationum, qui 'Ωρολόγιον inscribitur. En ejus tibi e Januario specimen: ά είς τὴν πρώτην, ή κατ' α σάρκα πριτοσμή τοῦ χυρίου ήμων 'Ιησοῦ Χριστοῦ' καὶ τοῦ ἐν άγίοις πατρὸς ήμων Βασιλείου 'Αρχιεπισκόπου Καισαρείας Καππαδοκίας τοῦ μεγάλου. i. Circumcisio Domini nostri Jesu Christi secundum carnem et S. P. N. Basilii Magni Archiepiscopi Cæsareæ Cappadociæ. Subnectuntur quotidie antiphonæ aliquot. ii. S. P. N. Silvestri Papæ Romani. iii. S. Malachiæ Prophetæ et sancti Martyris Gordii. iv. Synaxis, vel commemoratio, Sanctorum LXX Apostolorum et S. Theoctisti Abbatis in Cucumo Siciliæ. v. Sanctorum Martyrum Theopempti et Theonæ et S. Syncleticæ. Est illud Menologium in epitomen redactum a Christophoro Patricio et Proconsule Mitylenæo, extatque in eodem precum libello. Atque hoc Januarii in eo initium: Volens circumciditur Christus. Venit enim ut Legem impleret, non solveret. Cum eo simul celebretur nunc Magnus Basilius. 2. Et Romanus Papa Silvester. 3. Et Malachias. 4. Gordius illustris. 5. Paulus Thebarum germen. 6. Divinus baptismus Salvatoris. Extat brevius etiam in alio minori Græcarum precationum libello Menologion, quasique Kalendarium. Ita exorditur Januarius: 1. Circumcisio Domini et Basilii Magni. 2. Silvestri Papæ Romani. 3. Gordii Martyris. 4. Commemoratio Apostolorum. 5. Theopempti Martyris.

Aliud excusum Venetiis an. 1535. Græcum Menologium citavit, ediditque cum Nicephori Chronologia a se recensita, Antonius Contius, sed cum Latino Kalendario permixtum, ita tamen ut quidam vacui relicti sint dies. Specimen hoc esto in Januario.

A Circumcisio Domini.

Περιτομή τοῦ χυρίου ήμων 'Ιησοῦ Χριστοῦ, καὶ τοῦ ἐν άγίοις πατρὸς ήμων Βασιλείου 'Αρχιεπισκόπου Καισαρείας Καππαδοκίας τοῦ μεγάλου.

B Toû άγίου πατρὸς ήμων Σιλδέεστρου Πάπα 'Ρώμης.

F Epiphania Domini, seu Theophania. Τὰ ἄγια Θεσφάνια τοῦ χυρίου καὶ Θεοῦ καὶ στωτήρος ήμων ἴησοῦ Χριστοῦ.

Magis cum iis, quæ antea citavimus Græce edita, congruit Calendarium Græcorum a Genebrardo editum ante commentarios in Psalmos; in quo Januarii hoc exordium est: 1. Circumcisio Domini. 2. Silvester Papa Romanus. 3. Malachias et Gordius Martyr. 4. LXX Discipuli et Theretistus. (imo Theoctistus.) 5. Theopemptus et Theonas MM. Syncletica. 6. Theophania Christi, divinusque Salvatoris baptismus.

Sed maximo mihi usui Græcorum Menæa fuere, quæ Venetiis aliquot voluminibus edita multos quotidie Cælites recensent, plerosque eorum quorum est in Latinis Fastis celebris ab antiquo memoria, tum alios partim ignotos omnino Latinis, partim a Scriptoribus laudatos, non tamen Ecclesiæ Catholicæ Martyrologii inscriptos. Timide primum ea volvere cœpi, veritus ne quos schismatis adversus Latinam Ecclesiam propugnatores Menæis inseruissent: itaque eram affectus animo, ut mallem aliquos præterire, etiam sanctitate illustres, sed mihi ignotos, quam temere ullum immerito ornare título sanctitatis. Sciebam in veteribus Sanctis minus esse periculi, præsertim Martyribus, etsi nihil de iis traditum litteris legissem; uti multi sunt etiam in Romano Martyrologio, quorum vel exciderunt, vel numquam fortassis integre scripta sunt acta. Jam si sunt multi in omnibus fere Occidentalibus provinciis Sancti, quorum nulla in Romano Martyrologio memoria extat; quid mirum in Græcia Asiaque esse complures, ubi prius quam in multis occiduis regionibus seminata Christi religio est, multoque Martyrum sanguine irrigata? Verum ubi diligenter examinavi Menæa illa, nullum adhuc reperi inscriptum, quem constaret aut Ecclesiæ Romanæ debitam obedientiam abjecisse, aut hæreticis inflatum erroribus. Si qui ulla ratione suspecti fuere, hos omisi.

Quamquam hac me sollicitudine ac metu magnam partem Matthæus Raderus noster, vir egregie doctus liberavit. Ediderat is quondam pias et jucundas, acceptas fere e Menæis, historias vitasque Sanctorum, libellis aliquot, quibus Viridarii præfixerat títulum. Adjecit deinde animum ut ea omnia quæ de Sanctis memorantur in Menæis, Latine verteret, annotationibus illustrata. Egeram, illius rogatu, cum Balthasare Moreto ut eas lucubrationes prælo subjiceret: responderat hic, si Auctor in animum induceret, non nudas Divorum historias Latine edere, sed integra omnino Menæa recognoscere, (quoniam observasse me in iis menda plurima dicebam) eaque interpretari; ea se Græcolatine eleganter excusurum. Non displicuit optimo seni consilium, etsi haud fortassis pares tanto operi jam vires erant: sed haud diu superstes fuit. Penes me etiamnum illius autographum est: quo et usus sum quandoque, sed raro, nec nisi ejus versione cum Græcis exemplaribus collata: sæpius, atque adeo plerumque, ipsemet stylo meo Græca sum interpretatus. Et erant nonnumquam ea omissa a Radero, quæ sola poterant mihi usui esse: nam cum nihil de gestis Sanctorum narratur, sed solum expresso nomine, distichon unum aut plura subnectuntur, in Sancti cujuspiam laudem, hæc fere ille omiserat; quæ ego sæpe, quia aliquantulam afferre lucem censebam, verti. At quorum Sanctorum descripta plenius acta habebam, eorum promere e Menæis compendium nihil attinuit; nisi si quid erat in actis prætermissum, aliterve narratum.

Illud porro, ut ad id quod cœperam revertar, me ut securius uterer Menæis permovit, quod in præfatione sua Raderus, qui omnia legit ac discussit, asserit nihil in iis schismaticum esse, nedum hæreticum. Neque, opinor, sivissent Veneti in sua urbe ea excudi, si quidquam continerent rectæ religioni contrarium.

Denique illud plane confirmavit animum, quod excusum est Romæ in ipso Vaticano Typographio anno 1598a Anthologion Græcorum, a Clemente VIII approbatum; in cujus ad eumdem Pontificem Præfatione Antonius Arcudius, qui id concinnavit, ostendit Catholicos etiam Sacerdotes et monachos illis uti Menæis: ita enim caussam illius componendi Anthologii explicat: Qui a sanctis Græcorum Patribus ad Divinum officium celebrandum, sacras preces laudesque Deo de more persolvendas ordo institutus est, is quidem accuratus et pius, sed diffusus itidem ac prolixus, quippe qui viginti fere voluminibus, hoc est, Psalterio et Horologio, Paracletico, Octoico, Anastasimo, Pentecostario, Triodio, duodecim Menologiis, Typico et Sticherario continetur. Quo fit ut Presbyteri vel monachi Græci, qui ritu Græco vivunt, et Divinum officium persolvere tenentur, cum iter agunt vel peregre profiscicuntur, tot volumina secum deferre; quive morbo detinentur, vel alia justa de caussa choro interesse impediuntur, illa evolvere minime valeant: præterquam quod tanta multitudine codicum non modo non abundant, sed frequenter etiam careant, et ideo munus suum interdum non recte obire, nec ei competenter satisfacere possunt; interdum etiam omnino omittere coguntur, excepta unius Horologii, quod apud eos tamquam Diurnum est, et deferri facile potest,2 recitatione et infra: Denique quiquid omnino in viginti illis voluminibus sparsim fuseque continebatur, id totum brevius collectum hoc libro uno perstrigitur. Si liber hic, Pontificis Maximi auctoritate in Vaticano cusus typographio, compendium est majoris illius operis, quod multis voluminibus continetur: ipsum arbitror majus opus purum esse et ab omni alienum hæretica fraude, quod et accuratum piumque libere prædicat Pontificem alloquens Auctor ille. Quæ vero in Anthologio habentur lectiones, eæ fere ex majoribus illis Menologiis sumptæ sunt.

Easdem lectiones, aliasque minores, imo quæcumque ad historiam pertinent Sanctorum, ex Menæis ad verbum fere descripsit, et in vulgarem Græcam linguam vertit Maximus Episcopus Cythereus, et Bíous ἄγίων, Vitas Sanctorum, inscripsit, excudique Venetiis curavit, omissis antiphonis, versibus, et ceteris, quæ et a Radero in Latina interpretatione omissa ante scripsi.

Editum est ab Antonio Possevino nostro in Apparatu sacro Ruthenorum Calendarium, quod tam in Moscovia quam in reliqua Russia ait in usu esse. Monet autem multos in eo esse, quos non agnoscimus, inquit, sive quoniam fuere schismatici, sive quod eorum vita nobis haud innotuit. Poterat addere: vel vitiosus fuit codex, e quo id descriptum; sunt enim plurima nomina mendosissime expressa. Congruit autem in plerisque cum Græcorum Menæis et Menologiis, uti Græcos ritus universim colit Russia. Dabo hic ex illo Kalendario Januarium, ut planum flat, quod dixi, cum Græcorum Kalendariis consentire.

1. Circumcisio Domini nostri JESU Christi.2. S. Silvestri.3. S. Prophetæ Malachiæ.4. S. Concilium Theoncistæ, imo: Synaxis LXX Discip. et Theoctisti.5. S. Mart. Theoperti. Lege, Theopempti.6. Epiphania Domini.7. S. Joannis Baptistæ.8. S. Domnæ. Dominicam vocat Horologium Græc.9. S. Mart. Polvetii, corrige Polyeucti.10. S. P. Gregorii, nempe Nysseni.11. S. P. Theodosii.12. S. Mart. Tatianæ.13. S. Mart. Hermogenis. Fortassis hic Hermylus est.14. S. P. Sabæ, in Sina nimirum.15. S. P. Pauli.16. Sancti Apostoli Petri, catenæ videlicet veneratio.

17. S. Antonii.18. S. P. Athanasii.19. S. P. Macarii.20. S. P. Euthymii.21. S. P. Maximi.22. Sancti Apostoli Timothei.23. S. Mart. Clementis.24. S. Euximæ, imo Xenæ, sive Eusebiæ.25. S. P. Gregorii. Theologi.26. S. P. Sozontis forte Xenophontis.27. S. P. Euchremii, imo Ephæm Syri.28. S. Mart. Ignatii.29. Trium Sanctorum, id est, Basilii Magni, Gregorii Theologi et Chrysostomi.30. S. P. Chrysostomi.31. SS. Cyri et Joannis.

✠

Svezak I Kalendar godine