Agitur S. Erhardi natalis vi Idus Januarii, ejusque plura Martyrologia meminerunt, Coloniense, et Viola SS. Eodem die S. Erhardi Episcopi et Confessoris Ratisponensis. Martyrologium S. Mariæ Ultrajecti, ante 300 annos exaratum: Ratisbonæ S. Erhardi Episcopi. Consentiunt Ferrarius, Hugo Menardus in Martyrologio Benedictino, et Molanus in Addit. ad Usuardum, qui quod eum in prima editione Episcopum Ratisbonensem appellarat, visus est postea retractasse. At Carthusiani Colon. in Addit. ad Usuardum, Episcopum quoque Ratisbonensem faciunt; uti et Martyrologium Germanicum, in quo hæc leguntur: Item S. Erhardi Episcopi Ratisbonensis, qui genere Scotus, ac Trevirensis Antistes, inde in Bavariam venit, ibique Evangelium prædicavit: Otiliam a nativitate cœcam baptizavit, visumque ei impetravit; ac tandem, ut diu exoptarat, ad Dominum migravit, et miraculis coruscat. Ejus meminere alia complura recentiora Martyrologia. Galesinius: In Germania S. Erharti: is a puero litteris deditus, in doctrina admirabiliter progressus, vitæ etiam innocentia præluxit. Evangelii propagandi studio flagrans, in Germaniam provinciam venit; ubi homines, qui Rheni ripam incolunt, ad Christi fidem perduxit: deinde in Baveriam profectus, et prædicatione et virtutum exemplo, Christianam etiam religionem disseminavit. Quibus meritis, et aliarum admirandarum rerum laude cumulatus, obdormivit in Domino.
2 ix Januarii S. Erardi natalem refert ms. Florarium his verbis: Ratisponæ in Bavaria Erardi, alias Nerardi, Episcopi et Confessoris. Hic natione Scotus, et Presbyter effectus, provinciam Bavariæ prædicandi gratia ascendit, et Episcopus Ratisponensis effectus est. Tunc ex jussu divinæ vocis S. Odiliam cœcam a nativitate baptizavit, quæ statim visum recepit. David Camerarius ix Februarii, et xiv Aprilis eum habet, et hic Eberhardum, Episcopum Ratisbonensem; isthic Erehardum, vel Erchardum, monasterio præpositum, appellat. Ast VIII Octobris agitur ejus translationis memoria. Martyrol. Coloniense: Item translatio S. Erhardi Episcopi et Confessoris. Ejus eodem die meminere Carthusiani Colonienses in Addit. ad Usuardum, Martyrolog. Germanicum, ms. Florarium. Modo Erardus, alias Erhardus, Erchardus, Erehardus, Nerardus, Errardus, Arionardus appellatur.
3 Vitam S. Erardi triplicem damus. Priores duas nobiscum communicavit Joannes Gamansius Societatis nostræ Sacerdos, eruditus cum primis et sacrarum antiquitatum curiosus indagator. Prima e duobus vetustis codicibus descripta erat, altera ex alio antiquiore. Illa titulum hunc præferebat: Vita S. Erhardi Ratisbonensis Episcopi, auctore quodam Paulo, viro religioso, ejus ferme contemporaneo. Sed cum non solum S. Wolfgangi, sed et S. Leonis IX, Papæ meminerit, certum est circiter 300, aut etiam 400 annis S. Erardo juniorem esse. Indicat ipse ætatem suam auctor, cum et Heilikæ monasterii inferioris Ratisbonæ Antistitæ rogatu se eam vitam scripsisse testatur, et quædam ab iis se didicisse scribit, qui S. Wolfgangum, et Kunegundem Virginem noverant; unde conficitur, eum sub finem undecimi seculi floruisse. Suspicetur quispiam Paulum esse Bernriedensem illum, qui B. Gregorii vii, et B. Herlucæ vitas scripsit, a Gretsero nostro pridem editas: certe neque ætate multum, neque stylo discrepant. Altera fere ex hac contracta, auctore anonymo.
4 Tertiam scripsit Conradus a Monte puellarum, ex Rectore studii Viennensis Canonicus Ecclesiæ Cathedralis Ratisbonensis, qui floruit non circa annum MCCCXC, ut in postrema Bibliothecæ Gesneri editione, et in Possevini Apparatu habetur; sed circa an. MCCCXI, cum, ut iidem Gesnerus et Possevinus scribunt, Economicam, grande et nobile opus, dicarit Lupoldo, sive Leopoldo, Bambergensi Episcopo, qui traditur obiisse an. MCCCXLI. Hanc vitam ex veteri codice cænobii S. Magni Canonicorum regularium ordinis S. Augustini ad pedem Pontis Ratisponæ, descripsit et ad Heribertum Rosweydum ante annos complures misit Stephanus Vitus noster, et lectiones veteris ac novi Breviarii Ecclesiæ Augustanæ, quas subnectemus; testatus, in omnibus ferme Ecclesiis Germaniaæ, quot annis in officio divino agi hujus Divi memoriam.
5 Erhardo Albertum, sive Adelbertum, fratrem aut certe peregrinationis comitem jungimus; quod etsi ejus ignoremus natalem, Sanctum tamen habitum cultumque non dubitemus, vel ipso id cælitus præcipiente Erhardo, ut tradit Conradus cap. 3, num. 13, et Sanctum appellat Wiguleus Hundius, Beatum Raderus et Braunerus; atque hic de utroque fratre hæc scribit: Per hæc ipsa tempora (circa an. DCCLIV) Erardus et Albertus magnis Boicam virtutibus irradiarunt. Fratres fuisse, et in Hibernia natos accepimus, etsi de utroque aliis aliter visum. Id constat, illum Episcopatus Ardahadensis, hunc Cassellensis honore et onere sponte posito, peregrinari institisse. Roma primum religionis nostrae arx adita: Treviros inde digressi apud Hyldolphum fratrem suum, ejusdem urbis Episcopum tamdiu hæsere, sere, donec eo fatis functo, vel monasticeñ amplexo (utrumque enim traditur) omnium animos oculosque in se conversos animadverterunt. Ergo iterum ad suas artes et prima consilia versi, imminentes capiti suo mitras, et exosos honores fuga declinarunt; et Erardus quidem Reginoburgi substitit, Albertus longius abreptus, loca nascentis Dei lacrymis, et morientis sanguine sparsa venerabundus obiit, septem sociis comitatus, ex quibus Guillipatricium in Palæstina sepelivit: Salisburgum reverso mors Joannem etiam abstulit; Reginoburgi denique etiam de Erardi fato cognosceit: quo nuntio vehementer commotus, inundare tumulum lacrymis non desiit, donec, pro magno munere, e vita missionem impetravit, exiguo ab Erardo intervallo conditus. Erardi fama tum admirandis rebus plurimis, tum maximæ Otiliæ, quam cœcam natam tolli educarique pater vetuerat, lucis aspiciendæ facultate impetrata, inclaruit. Hæc ille, quibus consentanea scribit Hundius.
6 Tria de iis controversa sunt, qua orti gente, quas rexerint Ecclesias, qua vixerint ætate. Traditur eorum frater fuisse Hildulphus, sive Hidulphus, Trevirorum Episcopus, de quo xi Julii. Hunc Brawerus lib. 7 Annal. fide vitæ MS. claro Noricorum genere ortum scribit. Nos quoque ejusdem vitæ geminum nacti sumus exemplar; in altero, quod est Monasterii S. Maximini Treviris, diserte Nerviorum claro ortus genere dicitur; in altero, quod est collegii Paderbornensis Societatis JESU, Nierniorum, forte legendum, Iverniorum, sive Iberniorum. Hundius quoque ex Ibernia Scotos agnoscit. Raderus explicatius, tom. i Bavariæ sanctæ: Ferunt alii S. Erhardum et Hildulphum Albertumque ex nobili Boiorum creatos sanguine, alii Nervios, alii Noricos qui cum Boiis iidem sunt, alii domo Scotos fuisse tradunt, quod M. Velsero placet. Et legi in MS. codice Montis, S. Erhardum Scotum appellari, ac post pauca: S. Hildulphum non pono, quod dubia fide scribatur Boius, etsi Aventinus Boium affirmate tradat. De Alberto vero: Et hic e Scotiæ tenebris in Germaniæ lucem prodiit. In animadversionibus ad volumen 1, post volumen 3, editis, rursum asserit Erardo patriam fuisse Iberniam, seu veterem Scotiam, ac filium fuisse Regis Iberniæ; Hildulphum vero ejus germanum fratrem natu minimum, mendose a nonnullis Boium appellari. Postea tamen subdit, prodiisse nuper in Gallia vitam S. Hildulphi, ubi diserte in Bavaria natus affirmatur; sed id certum non esse. Christophorus quoque Phreislebius S. Erhardum natione Scotum fuisse scribit. Ex his liquet, probabilius videri, sanctos hos Antistites ex Hibernia, sive Scotia veteri oriundos; id tamen non esse omnino indubitatum. Sed quid sibi illud vult, quod in priore vita, et veteri Breviario Ecclesiæ Augustanæ, dicitur Erardus Narbonensis gentilitate, Nervius civilitate, genere Scoticus? An in Gallia Narbonensi Hibernis parentibus natus! an parente vel utroque, vel altero saltem, e Gallia oriundo genitus in Hibernia? Inita enim ea ætate Gallos inter atque Hibernos, seu Scotos, sæpius connubia fuere, ut IX April. de S. Waldetrude, ejusque conjuge S. Vincentio Madelgario XIJ Julii dicemus. Quod civilitate Nervius appellatur, videtur apud Nervios Galliæ Belgicæ populos vel litteris institutus, vel in Clerum fortassis ascitus; unde Hildulphus Nervius habitus sit. Secunda vita ab anonymo scripta, non Scotum, sed Gothum e Gallia Narbonensi asserit. Recte Hundius: Propter antiquitatem temporum, ac scriptorum penuriam, illorumque discordantiam vix aliquid certi tradi potest.
7 Erardum atque Albertum Reginoburgenses Episcopos fidenter asserit Aventinus. De Erardo suffragantur aliquot antea citata Martyrologia, atque auctor libri qui Panis quotidianus inscribitur. Negant Hundius, Raderus, alii. Longius abesse a vero videtur quod Auctor 2 vitæ, Martyrologium Germanicum, Phreislebius tradunt, Trevirensem quoque Antistitem fuisse.
Hundius, Raderus, Brauwerus, Ardakadensem, sive Ardahadensem Episcopum fuisse Erardum, Albertum Casselensem existimant. Est Ardaka, sive Ardaha, vel Ardraha, vulgo Ardagh urbs Hiberniæ Episcopalis, sub Archiepiscopo Armacano, in Comitatu Longfordensi, haud procul a Lacu Regio, sive Rigio, quem Sineus fluvius efficit, ad Septemtrionem occidentalis Mediæ. Casselia vero, sive Cassilia, urbs est Momoniæ, in Comitatu Tipperariensi haud procul a læva Swiri, sive Seweri, nobilis fluvii ripa, nunc Archiepiscopalis. An vere earum Sedium hi sancti viri fuerint Antistites, an solum consecrati, ut exteris populis, ad quos convertendos profecturi erant, præsentius auxilium afferrent; haud habemus pronuntiare. Hoc ejus ævi moribus, illud S. Hildulphi eorum germani facto consentaneum. Si antequam S. Bonifacius in Bajoariam veniret, hi vixere, non esset ab re suspicari, Erardum munia Episcopalia Reginoburgi exercuisse, veluti adventitium, non proprium ejus Sedis Episcopum.
8 Difficilior de eorum ætate quæstio est, quamque decidere nos hic nequaquam posse fatemur. Breviter discrepantes aliquot chronologicos characteres proponemus, eos accuratius in Hildulpho, si lux interea certior affulserit, discussuri. Ac primum Conradi a Monte puelarum (qui negligentius chronologiam, ut infra patebit, expendit,) haud magni facimus auctoritatem. Quamquam utraque prior vita, et, ut diximus, Braunerus quoque sub Pipino Rege floruisse scribat, uti et Brauwerus, qui Hildulphum circa an. DCCLXXIX, mortuum ait. Phreislebius vult Constantini vi tempore Erhardum litteris institutum. Illud ab omnibus traditur, S. Otiliam a S. Erardo baptizatam et illuminatam; et S. Hildulphum ejus fuisse vel fratrem, vel saltem æqualem. Ex utriusque ætate statui de Erardo potest. S. Otilia filia fuit Adalrici Eticonis, sive Aticonis, qui filius dicitur fuisse Leudesii, filii Erchenoaldi. Obiit Erchenoaldus circiter an. DCLX, filius ejus Leudesius, qui et Leuthericus, anno DCCLXVII, post mortem Childerici Regis fit Major domus, ac paullo post ab Ebroino perfide trucidatur. Athicus, sive Adalricus, ejus filius, regnante Childerico uxorem duxerat Berswindam, filiam sororis S. Leodegarii, sororem Reginæ. Ob hanc caussam consanguinitatis, ut dicitur in fragmento historico Auctoris incerti, præfixo Alberti Argentinensis cleronico, relatoque, ab Andrea du Chesne tom. i, scriptorum historiæ Francicæ, a præfato Rege Ducatum Germaniæ adeptus est, habuitque sedem in villa regia Ehenheim, et in castro quid Hohemburg nominatur: genuitque filiam a nativitate cœcam, nomine Odiliam, quæ a S. Herhardo Ratisponensi Episcopo, et Hildolfo Treverensi baptizata, in sacro fonte visum recepit. Hinc patet ad Pipini Regis et Caroli Magni tempora non posse hanc baptizatæ Odiliæ historiam referri. Vitam ejus dabimus XIII Decembris.
9 In duobus MS. codicibus Trevirensi et Padebornensi, ante citatis, dicitur S. Hildulphus Episcopus Trevirensis factus, Ansigiso filio S. Arnulphi publicis utilitatibus invigilante; mortuus vero an. DCCVII, v Id. Julii, tempore Justiniani junioris. Quæ vero de ejus in administratione Mediani monasterii successoribus, ejus vitæ scriptor refert, eamdem plane ætatem confirmant. In vita quoque S. Deodati Episcopi Nivernensis apud Surium XIX Junii, dicitur S. Hildulphus ei perfamiliaris fuisse; eique supervixisse annis XXVIII, obiisse vero Deodatus an. DCLXXIX, XIII Kal. Julii, die Dominica, Indict. 7. In vita S. Florentii Episcopi Argentinensis VII Novembr. apud Surium (et consentit Guillimannus in historia Episcoporum Argentinensium) dicuntur Arbogastus, Florentius, Hildulphus, tempore Dagcberti Regis e Scotia venisse.
10 In contrariam partem facit, quod in eadem MS. vita dicitur Weomadus S. Hildulpho in eremum abeunti successisse. At constat, teste Wandelberto in vita S. Goaris apud Surium VI Julii, Weomadum sedisse tempore Caroli Magni, quando ei cum Assuero Prumiensi Abbate controversia fuit de Cella S. Goaris. At si ab anno DCLXXIX, aut circiter sedisse volumus, ergo expleverit annos minimum xc, in Episcopatu. Deinde testatur S. Ludgerus in epistola ad Rixfridum Ultrajectensem Episcopum, quam i Martii dabimus, Stephanum II, (sive III, ut infra dicemus,) cum in Galliam venisset an. 754, commisisse vices suas ad experiendum actus, virtutes, et gesta ac miracula S. Swiberti ad canonizandum vice ipsius Sanctum præfatum Swibertum, venerabilibus Patribus et Pontificibus, Sancto scilicet Hildolpho Trevirorum, Bonifacio Maguntinorum Archiepiscopis, Fulchario Leodiensi Episcopo, et præcipue Hildegero Coloniensi Archiepiscopo, etc. Erit fortassis qui duos suspicetur fuisse Hildulphos, priorem qui in Vosago seculo Christiano septimo, alterum qui Treviris seculo octavo Archiepiscopus vixerit, et fortassis etiam relicto Episcopatu anachoreticam sit deinde vitam complexus.
AUCTORE PAULLO, VEL PAULULO, e veteri MS. eruta a Joan. Gamansio Soc. JESU.
Inter lilia virtutum pascenti choros Virginum Dominæ ac Matri a Heilikæ, prærogativa famosæ, tum virginalis castitatis, tum titulo nobilitatis, Paulus, vel potius Paululus, servorum Christi servulus, quod Matri et Dominæ servus et filius.
2 Attentare jubes, o Mater beatissima et Virgo virginalis exemplar decoris, ut de B. Erhardi Patris eximiis virtutibus, quasi aliquod poculum propinem desideranter sitientibus; rem prorsus veneratione dignissimam, sed ausu duram. Obcæcatus enim vitiis, de luminosa virtute scribere nescit, nec satis studenti possibile, nec discenti credibile. At dum imperantis personam considero, nec negare quod injungis audeo, nec utile censeo; maxime cum et honesta res sit quæ postulatur, et pia voluntas, quæ cohortatur. Et quis pia volenti non obtemperet? Nam pia volenti non præbere consensum, mea sententia, dissentire est a virtute. At qui dissentit a virtutibus; necessario consentit vitiis. Quapropter, ne aut piæ voluntati non obtemperans, aut non devotus, vel maxime contrarius judicer, postposito pudore ignorantiæ, quamquam vires ultra meas, pensum tamen reddere conor obedientiæ, adhortantibus me tuis etiam virtutibus, quibus carne domita, valentior abundat in te spiritus.
3 Omissis enim, quæ communia possides cum omnibus melioribusb stilis, jejuniis, vigiliis, et orationibus, quis in profectu tantæ tamque dignæ tuæ ætatis non admiretur, et amet, et veneretur servatum in te sigillum virginalis castitatis? Quod quantæ sit dignitatis ac meriti, satis pro exemplo nobis est divina Virginis Matris sublimitas; quæ spretis illecebris carnalibus, castitatis virtutibus ascensum merebatur superiorem Angelicis spiritibus. Et merito: nam, ut ait quidam non minimæ auctoritatis, Angelum castum esse, naturæ est; Angelicam promereri castitatem, virtutis. At ne parva videatur tuæ castitatis auctoritas, quot digna Deo habitacula tuæ commonitionis adhortatione præparasti? quæ fundamenta humilitatem ponentia, augmentum castitatis, summum virtutis, summam non supplevere caritatem. Et si dicendum est verius, quot capitum sunt, tot præter communes singularum etiam sunt virtutum. Quæ enim tantam vitam numerosa congregatione sancti virginalis chori non Argeis oculis rimatur plenitudinem scientiæ? quæ non domito corporis ergastulo perfectionem jam luctatur continentiæ? quæ non mundialibus mortuæ desideriis, odiosæ carnalibus illecebris, jure naturæ domito, tuas virtutes jure possiderent hereditario, quas rore lactationis tuæ maternæ imbiberunt, et per quas e visceribus eruditionis tuæ creverunt? Sed quicquid illud est pro laude tua? verumtamen non parum argumenti improbabilis res est, tantus a Deo dignatus tuæ maternitatis fructus, meruisse te benedictionem, quæ promissa est his, qui non aliquando desinent facere fructum. Nam quis tuæ inhabitationi gradus deesset? quasi vero parvæ sit auctoritatis mundum abnegasse. Sunt apud te, quæ vivæ mortuæ, vitam etiam abnegaverunt, ut non tamen abundes cœnobitis, sed auctoriosius fructifices eremitis, quæ in anima meruerunt promissum. Qui autem adhæret Domino, unus spiritus est. Jubes ut scribam de talibus? Scribo. At si hæc displicent, displiceant et illa, quæ jubes, ut scribam. Verum ut devotione defendar contra ignorantiam, quæ imperas, censeo, amplector, diligo, te opponens, ut latus invidiæ, cum vel invitum jubeas scribere.
a In catalogo Abbatissarum inferioris monasterii, edito a Gewoldo in Addit. ad Hundii Metropolim to. 2, Hailka memoratur, Comitis Palatini a Wittelspach filia; quam eamdem cum Heilika arbitramur: et ætas congruit, nam quæ ei successit Bertha, ibidem obiisse traditur an. 1120.
b Ita MSS. forte Antistitis legendum.
S. Erardi studia, virtutes, sacerdotium.
Erhardus, qui a gloria fortis interpretari potest, Narbonensis gentilitate, Nervius civilitate, genere Scoticus fuit. Hic ad præsagium nominis, normam extendens morum, superædificandis virtutibus in fundo ætatis Christum fundamentum supposuit, ne domus inhabitatione futura celestis, ulla tentationis unda quateretur, vel turbine perturbationis permutaretur. Meditabatur ætas jam infirma de fortitudine virtutum, jocorum sterilitatem, studiorum ubertatem laboris fructum, fructus gaudium, quodque bonæ indolis indicium est non minimum, absentem ut præsentem metuere magistrum. Intererat legentibus, dictantibus, scribentibus, et si quem vacationi deditum sedulo viderat, mirabatur puerulus. Inhiabat interrogationibus sedulis, subtilissimus adnotator in singulis, ac tenacissimis memoriæ commendabat cavernulis. Attamen posthabitis mundani sophismatis cavillationibus, totum se divinarum scientiarum utilitatibus dedit, manuum munditia cor tergens inhabitationi sancti spiritus.
5 Beatus ergo puerulus Erhardus cum primos virtutum flores emitteret, studii radices in petra fixit spirituali, et necdum liberi judex ad plenum arbitrii, liberaliter eo usus est. Ab infantia enim plenus Spiritus sancti gratia, in eo loco ubi doctrinæ Christi suscepit semina, multis consodalium per devia morum exorbitantibus, gressus desiderii virtutis adnormavit regula, perfectæque opinionis lucratus est mercimonia. Nam cum alii canum volucrumque delectentur lusibus, hi præceptorum Evangelicorum imbui sitiebat roribus, ac sancti Spiritus aspirante gratia, in cordis ejus plantario vitæ fructificabant germina. Ut enim in aures audientis est dictum, qui replet in bonis desiderium suum, pro bono desiderio pietatis effectum consecutus est. Voluit quod valuit, et velle convaluit, et secundum voluntatis mensuram probatæ, probatissimum ingenium tenera lucratus est in ætate. Illud vero maledictum, Puer centum annorum, etc. non solum evasit, sed et hoc consecutus est: Cani sunt sensus hominis, et ætas senectutis immaculata. Nam intellectus spiritualis convalescens robore, sensus perfecti consenuit canitie, et callis vivifici semitam pede calcans immaculato, privilegii promeruit gaudium prophetici, quoniam initium sapientiæ timor Domini.
6 Crevit beatus adolescens Erhardus, crevit decus adolescentiæ, adolescentiæ, crevit spes juventutis, gaudium senectutis, ordinis regula, clericatus gloria, divitum admonitio, divitiarum despectio, pauperum consolatio, paupertatis dilectio, visus cœcorum, auris surdorum, claudorum pes, pater pupillorum, viduarum adjutorium, fortunæ blandientis obstaculum, adversantis provocator, carnis refrenator, spiritus assectator, ac proverbiorum penuria, totius virtutis armarium, ac sancti Spiritus electum vasculum. Crevit ipse in robur corporis, crevit in ipso robur virtutis. Didicit jam irasci vitiis, tentationibus occurrere, pugnare cum desideriis, jejunia non horrere, despicere nuditatem, contemptum habere vestium: jugulare superbiam, humiliare gloriam, gulam castrare, dare mutuum amicis, ignoscere inimicis, non acquiescere detrahentibus, afflictis compati, pro miseris viscerari, congaudere gaudentibus, flere cum flentibus, divinis laudibus adesse, bonorum cœtibus interesse, de omnibus quærere, nihil negligere. Talibus igitur insistens vestigiis æternæ vitæ semitam ingressus est, nec retardabat eum tantum ætas infirmior, quantum incitabat voluntas promptior.
7 Cum vero lustrum exagenale primitus egressus est, beatus vir Erhardus, evacuans omnia quæ erant parvuli, virilis animi robur arripuit, diligendo timens Dominum, timendo diligens proximum, mundialibus abstrahere, divina venerari, pernoctare in orationibus, intendere psalmodiis, compunctione lavari, tædere jam carnalia, suspendi ad æternalia; et quo plures utuntur ad voluptatem corporis, usus est ad necessitatem. Non eum lenocinantis favoris aura moverat, non blandientis fortunæsapor illexerat, non tulit ab eo victoriam acedia, non obceccabat eum unquam avaritia, non oblocavit eum desperatio, non inquietavit illum murmuratio: corpus subjugabat spiritui, spiritum pietati, pietatem ascripsit cœlesti. Odivit jam membra carnalia, inexorabilesque inimicias carnis et spiritus, quas continuata rebellio renovat: donec jam fatiscente corpore jejuniorum, vigiliarum, totiusque fatigationis continuatione spiritus in eo dominium adeptus est.
8 Postquam vero Presbyteratus ascendit gradum, summum etiam cœlestis scalæ gradum ascendit; jam ex continuo usu non sentiens laborem, sed ex usu laboris resumens consuetudinem. Ad altaris enim consecratus ministerium seipsum vivam hostiam in ara Crucis immolavit, jam secundum Apostolum non conformatus est huic sæculo, sed renovatus spiritu mentis, probans semper quæ sit voluntas Dei bona, beneplacens, et perfecta. a Teutonice Er, vel Belgica diphthongo Eer, honorem; hard, sive herd, fortem aut robustum significat. De hac nominis notatione vide cap. 1, vitæ 3, per Conradum infra.
Profectio ad S. Hildulphum.
Interea B. Hildolphus, et ipse par Ecclesiæ luminare, Trevirensis Episcopatus cathedram possedit, vir non minoris scientiæ quam et meritorum: quorum quid in eo non maximum fuerit necdum satis compertum est. Nam ambos et præcellere nobilitate, ac nobiles scientia, scibilesque meritorum fore oblivionis comedine non latet memoriam. Qui venerandus vir cum non paucis diebus sanctam sancte rexisset Ecclesiam æstuans non minimo solitudinis desiderio, ubi sine populari tumultu soli vacaret Domino, quam invitus accepit, sponte deposuit curam regiminis, securioris amore divini serviminis, cujus jam adulta fama cum longe lateque opinionis suae odorem sparsisset, beatus vir Erhardus, ipse quoque pari Episcopatus infula decoratus, visendi fratrem advenit gratia, quem cum in partibus a Vosagi offendisset pro Christi amore jam eremizantem, post communis oblationem orationis, et cœlestis pignoris caritatem, scilicet libationem osculi: Ecce, inquit, frater et carnalis et spiritualis ministerii communis ordine, diu quæsitum et optatum obtines locum; utere nunc in bono desiderio, et alere fame in divino servitio. Non tibi quasi vetus lassumve divini amoris obdormiscat studium: sed expergiscere, evigila, in omnibus labora, opus fac Evangelistæ, ministerium tuum imple, sobrius esto. Cum hujusmodi non pauca in aures audientis effunderet, mansit ibidem diebus sat multis Christique favente pietate, sicut Romanæ testatur historia bibliothecæ,b auctore quidem sancto Papa Leone, qui nonus sui nominis sanctam Romanam rexit Ecclesiam, quatuordecim ibidem monasteria construxerunt, ille septem, et septem ille. Nam cum essent genere nobiliores omnique funditus abnegassent patrimonio, in terra peregrinationis et vitæ merito et labore proprio perquisita, divino cuncta mancipavere servitio.
10 Inde beatus vir Erhardus proprio consulens ovili, valedicens fratri, sanctisque affatus adhortationibus Bajoariam prædicandi gratia ingressus est. Tempore illo regno Francorum præfuit Pipinus, pater Magni Caroli, sub quibus viris cœlestis exercitus non minima pars Domino militabat. Nam diversi flores virtutum sub his Regibus per tota regni Francorum loca floruerunt, magnæque famam opinionis longe lateque sparserunt. Eo vero tempore inter famosos beatus Pater Erhardus famosissimus effectus est. Nam hic cum et genere præcelleret ac scientia, merito tamen longe præstantissimus habitus est. Mundo enim mortuus, quamquam adhuc spirabile gerens corpusculum, castitate virgo, Sacerdos ordine, paupertate monachus, professione Confessor, laboribus Martyr, legatione Apostolus, munditia carnis Angelus, nullius gradus detrimentum passus est, seipsum negligens, aliis providens: quæ sua sunt non quæsivit, sed quæ alterius. Non enim æmulationis exarsit flamma, non perperpam quidquam operatus est. Irritari nesciebat: proximo malum non cogitabat. Non ad metam præsentis temporis super iniquitate gavisus est, sed semper congaudebat veritati, omnia sufferebat, omnia credebat, omnia sperabat, omnia sustinebat. Convaluit in eo scriptura dicens: Si quis diligit me sermonem meum servabit, et pater meus diliget eum, et ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus. Quia ergo Dominum diligebat, non tantum verbo et lingua, sed opere et veritatec... cavernulas in æthereos meatus liber ire spiritus, optat, doluit carcerem, regnum quærit, et quasi gravi diutinoque fessus onere, deposita sarcina respirare, suspirat ad æternam patriam.
a Sxpíus in vitis SS. mentio fit saltus Vosagi, Vosaci, Vosegi, Voseci, Vasaci, qui partem Lotharingiæ complectitur, ut distinctius alibi dicetur.
b Hoc scriptum S. Leonis IX non vidimus. Bulla fortassis quæpiam fuit. De SS. Wolfgangi et Erardi elevatione et translatione.
c Videtur aliquid deesse.
S. Odiliæ cæcæ baptismus, illuminatio.
Verum ne muta prorsus tot sancti Patris obmutescerent merita, quantæ fuerit æstimationis apud se, foris prodeuntibus ostendit miraculis. Nam eo tempore Duci Etichoni filia cæca nascebatur: quo comperto pater erubescens, execrabilem in filiam dedit sententiam, scilicet ut capite plexa relinqueret vitam. At cum materna super filia quaterentur viscera, patris crudelitatem matris frustrabatur pietas: datamque nutrici filiam in monasterio Palma secreto eam nutriri præcepit. At memor Dominus operum suorum, salvandæ scilicet filiæ et matris consolandæ; demonstraturus, quod nec ipsa puella peccavit, neque parentes ejus, sed pro gloria Dei tantum, ut manifestarentur opera Dei in illa illuminanda dilecta, dilectum illuminatorem præordinavit. In partibus ergo Bavariæ riæ cœlestibus intento B. Erhardo revelatum est, ut ad Rheni fluminis partem repedaret, puellam baptizaret, ac cœcam illuminaret. Qui jubentis vocem obedientiæ pede secutus ad destinata pervenit loca. Quæsitam ergo et oblatam cum vidisset puellam, genas rigatus lacrymis, cum gravi suspirio manus oculosque levavit ad Deum, cumque diu multumque tacita prece cordis divinam laudaret, magnificaret, ac benediceret clementiam, tandem in verba vocem subministrans: Lux, inquit, vera, Jesu Christe, qui illuminas omnem hominem venientem in hunc mundum, pietatis tuæ rorem instilla famulae tuæ, corde corporeque illam illuminans. Deinde post fidei sacræ rudimenta dato nomine, pro gestu rerum, Othilia, quod interpretatur a Deus sol, cum sacra fontis eam immersisset unda, et post cetera dixisset, ipse te illuminet in anima et corpore; (O virtus admiranda, sanctique Patris merita!) secundum vocem ac voluntatem in terra petentis, virtus agebat in cœlo præsidentis. Nam Hactenus ignota fenestras frontis lucis irrupit jucunditas, et Deo vero sole illuminante per impositionem manus S. Erhardi plenam nativitatis perfectionem tandem puella sortita est. Fit gaudium ingens circumquaque miraculum cognoscentium: pater ad cœlum laudibus tollitur, puella beatificatur, mater consolatur, virtus divina prædicatur.
12 b Sed quia in B. Hildolphi vita scriptum est, ipsum eam baptizasse, istumque sanctum virum eam de fonte levasse, negligenter hunc locum relinquere visum non est, sed admonere, quid horum verius sit, de Sanctæ Othiliæ vita quærendum. Ita enim de sanctorum meritis virorum scribendum videtur meæ parvitati, ut laus Dei ex eorum prædicetur meritis, et non ex nobis, non, inquam, ex mendacio scribentis, sed ex virtute promerentis. Sed revertamur ad cetera.
13 Suscepta de lavacro sancta Virgine, sanctus vir Dei omnipotentis adorata clementia, laudeque debita pro tanto reddita miraculo, (quippe cum testante sacra Evangelii historia a sæculo non sit auditum, quia quis aperuit oculos cœci nati, nisi Christus filius Dei) consolatus sanctam virginem, sanctoque tectam velamine osculatus est, jam reversurus ad propria. Cum vero duram patris cognovisset sententiam, quam super interficienda dederat filia, Pater spiritualis contremuit, et magnitudinem expavescens tanti facinoris, et commiserando puellæ miseriis, misso legato pro reconciliando patre cum filia, monuit ne tales diabolo daret se accusandi occasiones; adjungens, si propter cœcitatem, quam culpa non meruit, prius exosam habuerit; jam propter sanitatem, quam vera salus Christus reddiderit, diligat; intimans etiam si salubris consilii spreverit monita, dignas prævaricatorum pœnas incursurum.
14 Interea beatus Pater Erhardus jam exosus membra mortalia, cupiens dissolvi et esse cum Christo, totum de præsentibus animum ad futura transferebat, de temporalibus ad æterna, de visibilibus ad invisibilia, de non manentibus ad permanentia. Quoties et quali gemitu decantabat versum istum: Quando veniam et apparebo ante faciem Domini? In tempore quippe novissimo jam positus ætatis, omnem æstimavit diem pro tædio. Sæpe secum loquebatur dicens: Quando me de corruptionis hujus liberabis angustia? quando corporei carceris educes miseria? quando satiabis spem meam? quando mihi manifestabis gloriam tuam? quando sciam placeatne tibi laboris mei devotio? quando videbo, quo me examinabis judicio? Quod est præmium, de quo dixit Apostolus, quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quæ præparavit Deus diligentibus se? Ita quidem secundum Apostolum præteritorum obliviscens, et in futurum se extendens in Christo Jesu mundo se crucifixit, vitiis et concupiscentiis. Videres hominem, jam velut in agone positum, totius vitæ suæ cursum rememorantem; jam quasi ad tribunal judicantis astantem, scuto spei contra omnem desperationem se protegentem; jam scire volentem, quid sit astare divinis obtutibus, non gravari terrenis cogitationibus, interesse Angelicis cœtibus; quæ sit vivendi sine pastu possibilitas, quæ spiritus sine corpore qualitas, quæ continuatio divinæ laudis sine labore, sine fastidio; vel quæ sit justi speranda mansio. Ad quod videbat vel audiebat viluit, sola spe futurorum viguit, soloque motu corporis adhuc vividus, de cetero erat mortuus. Clausis quidem oculis cordis mundum ingressus est, auctore scilicet Spiritu sancto, jam pedem ponens in cœlesti introitu. Appropinquabat interim hora felix felicioris transitus, cum beatus Pater Erhardus aliquot diebus infirmitate gravi præventus, ex ipsa valetudinis inæqualitate spei majoris et certioris viguit abundantia, cupiens jam dissolvi et esse cum Christo. Tum tandem se peregrinum cognovit, et exulem cœlestis patriæ, fervens desiderio, cum videret membra terræ debita se relicturum, et corruptibile corpus egressurum. O quoties et quam ex intimis trahens suspiria victorem mortis sibi vocavit in adjutorium? quoties manus a mundialibus alienas cupiditatibus ad cœlestis plagæ regionem extendit? quoties oculos mundo clausos ad æternæ disciplinae reverentiam aperuit? in corde spem, in lingua Christum, in oculis reverentiam, in manibus supplicationes frequentabat. a De hac vocis Othilia significatione agemus ad cap. 2, vitæ tertiæ per Conradum, lit. A a.b Vide ad vitæ tertiæ cap. 2, lit. Bb.
Epilogus libri I.
Præceptis tuis parui, beatissima Christi Virgo et mater orphanorum et pupillorum ac viduarum, totius nobilitatis decus, ordinis exemplar, virtutis scala; itaque animum induxi quoadusque superest calidus in me et spiritus Dei in naribus meis, non saltem quod imperas tu, tecumque manentes agni cœlestis sequaces, non vel pro posse persequi; sed ipse quærere, niti, cupere, si quid tantæ pietati studentibus possim placitum ostendere. Parvitatem ergo servitii devotionis ardens flamma meum majorabit apud vos studium et voluntatem quibus nec placet quod ordine caret nec quicquam ordinatum displicet. Ad voluntatem igitur et jussionem tui, tuarumque filiarum, quas sanctæ conversationis lactas institutione, beati Patris Erhardi vitam corporis usque ad depositionem perrecurimus, minus quidem congruenter, sed quam devotissime potuimus. Libellum ergo secundum cudentes, orationum vestrarum auram per Austrum Paradisi flantem contra sudorem invidiæ detractionisque deposcimus, contra quæ scilicet aliquid audere hortatur animus. Virus invidiæ corde felloso hamum detractionis labio gestat mortifero, pacem verbo, corde vibrat gladium. Nam qui aliis detrahit apud te, malum idem loquitur ipse aliis de te. Sed quid faciemus? Clamemus cum Psalmista: Præcipita Domine, divide linguas eorum, quoniam vidi iniquitatem et contradictionem in civitate, et iterum: Descendant in infernum viventes, quoniam nequitiæ in habitaculis eorum. Sed nec ego ad te, ad tuasque filias, in quibus solis nunc temporis virtus posuit habitaculum, ac ceteris despectis, dico amicis, invidiæ te dignam, in sudo laude. a. a Hic aliquod inest mendum.
Liber II. de miraculis.
S. Erardi variæ apparitiones.
Secundum de signis quæ ad tumulum ejus facta sunt librum exaramus, a testes habentes, aut qui ipsi viderunt, aut quibus videntes detulerunt, nec a vetusto collectos tempore, sed adhuc viventes in corpore. Adeste, favete precibus, ut si quid forte superbia garriat, humilitatis vestræ virtus defendat.
2 Beatus Pater Erhardus postquam celo spiritum, terræ vero quod suum erat reddidit, dignæ memoriam æstimationis miraculorum evidentia consecutus est, sed nos antiquitate repudiata, ea tantum quæ celebria terminatim adhuc diffamat novitas, promere conemur.
3 b B. Wolffgangi Episcopi temporibus erat quædam sanctimonialis, Beati veroc Udalrici Episcopi sororis filia, Kunigundis nomine, quæ custodiæ præerat Ecclesiasticæ, totius quidem et ipsa prohibitis et perfectionis consecuta culmen. Cujus in temporibus linteum, quo beati Patris corpus involutum erat, crescere cæpit de tumulo, quasi jamd in clamosa protestaretur voce, indigna tam parvuli sepulchri latebra contegi, quem sibi consocium gauderet militia cæli. Ad custodes Ecclesiæ (nobis idem retulerunt, qui utrosque noverunt) dum ecclesiæ pavimentum tergendo verrerent, quoties ad sepulchrum sancti pervenerunt viri, linteamen de terra videntes extare, linimentum aliquod vetustate corruptum credebant, et negligenter abrumpebant. Quod cum non semel, sed sæpius fieret, crux lignea quædam, quæ adhuc in eadem servatur ecclesia, quam et nos vidinus, cum adhuc juxta Beati Patris sepulchrum staret, flevisse dicitur. Quid enim impossibile tibi Deus omnipotens, qui et nostra memoria caput crucifixi prope sepulchrum astantis, de dextera declinabas in sinistram? Et dixit ad prædictam Virginem: Interminare custodibus, inquit, ne ita negligenter abrumpant linteamen, quod de sepulchro hoc extare vident: sub hoc enim jacet tumulo, qui non minimæ æstimationis creditur coram Domino; quod illi quidem tam negligenter abrumpunt, virtutis ejus indicium est, non casus. Hic si quærat aliquis, quidnam caussæ fuerit fletus iste, quia cetera nobis abscondita sunt, magnitudinem peccati custodum æstimamus designasse, qui et negligenter peccaverunt, et vitam grandi delicto obstringentes peccasse se nescierunt. Sed beata virgo quæ divini testimonii meruit audire sententiam, in stuporem conversa, postquam ad se rursus recollegit spiritum, divini testimonii consolata robore, secure quod audivit prædicavit ubique Evangelicum secuta præceptum, quod dicit: Quæ in aure auditis prædicare super tecta. Post quæ verba concurrit multitudo fidelium, et attestatum divinitus sepulchrum, quantum prodesse possit adjutorio, æstimantes divino testimonio. Et vere quidem pensandum est, singularis eam fuisse meriti, cui nec Angelicum venit in testimonium oraculum, nec alicujus dubium visionis somnium, sed vera voce per divinam imaginem præsentis ad præsentem colloquium. Quare Beate Pater æterna gratulare lætitia, cum in medio dicentis et audientis, jaces ipse tacens, et divini colloquii testimonium habes. Et bene quidem per Crucem habes testimonium, qui mundum abnegans crucem tuleras ad sequendum Dominum: pro nostris igitur subvenito reatibus qui brutilitate cordati sumus, cum divinis merueris per lignum aridum testificari vocibus.
4 Eo tempore B. Wolfgangus sancti viri tumulum frequentare cœpit, secretiori semper accedens tempore, supervicturus congaudendo gloriæ. Sed cum nocte quadam secretius post matutinarum solemnia multis lacrymis ac precibus sanctum virum juxta sepulchrum ejus orans alloqueretur; Beatus illi astitit Erhardus, et ait: Frater, secretum doloris mei tibi denuncio, quod te, frater, advertere jubeo. Tua quidem opera Deo placita sunt, teque correctorem Pastoremque verus Pastor Jesus Christus huic loco gregique præposuit, ideoque si prudenter officium tuum, ut cœpisti, peregeris, æternum laboris tui recipies præmium; scito autem, frater, quod monasterium hoc, quod Deus omnipotens meæ requiei præstitit, multis contaminatur sceleribus, et inhabitantium monialium peccatum multipliciter reclamat meis precibus, quas pro earum negligentiis multis modis effundo sæpius. Dudum jam ipsarum lacrymis commotus, fudi preces ad Dominum, sed quia carnalibus patent fœditatibus, non ad judicium delati sunt earum gemitus. Et ego, frater, non minima conficior hac pro re tristitia, quia victus sum tot scelerum reclamatione, ne possim eis prodesse supplicatione. Quoties ergo tremendi judicis procumbo genibus! quoties emendatiorem vitam promitto pro peccantibus! quoties duram vindicis distuli sententiam! quoties confratres meos adduxi in preces! Tentata sunt omnia, omnia facta sunt. Et quid ego miseræ congregationi faciam amplius? aut quibus precibus agam ante tremendum omnipotentis judicis vultum pro tot luxuriantium fœditatibus? sed, quæso te, ut præstita tibi divinitus prudentia utaris, omnemque hanc destruas congregationem, et monachicam ibi instituas professionem: quam si harum aliqua, quæ nunc inest, velit profiteri, recipiatur; sin autem, omnino quod nunc sunt destrue, nec ultra contaminari locum istum patere. Tunc temporis quippe Canonicarum erat in eodem loco professio, ac carnalis petulantiæ non minima fiebat confusio, adeo ut, cum ad arctiorem vitam cogerentur, aliquæ ipsarum monasterium reliquerint, et fornicatoribus prioribus adhæserint. Sed attendenti mihi talia Beati Patris occurrit clementia ac valentia: clementia, qua semper et indefatigabiliter oravit pro peccantibus; valentia, qua exauditus est ante Dominum, ut si vox posset prohibere, vinceret vitium virtute, pro ea stabiliens monasterium. Post hæc verba B. Wolffgangus cœlesti obediens voluntati, ea quæ jussus est, implere cogitavit, et modis omnibus, quibus potuit, festinavit. Peractis autem a B. Wolffgango, quæ Dominus 'disposuerat, et vir sanctus rogaverat, postquam professionis districtio locum prius contaminatum emaculavit, totius virtutis cæpit germen florescere, Paterque sanctus extinctis vitiis, signis radiosis cæpit elucescere, ac sie auretenus diceret sibi servientibus: Quoniam vos mecum, et ego vobiscum.
a Hinc de Auctoris ætate fieri conjectura potest.
b Ejus vitam dabimus 31 Octob.
c De S. Udalrico, 4 Julii.
d P. Joan. Gamansius legendum censebat: inclamosa, id est tacita.
e In MS. erat auretevenus.
Varia in ejus ecclesia facta miracula.
His diebus fuit quædam matrona de mundi naufragio ad Dominum conversa, quæ continuando vigiliis et lacrymis, infirmitate præventa, quam medici albuginem oculorum vocant, apertis oculis nihil videbat. Inde jam ad preces frequentior ac sollicitior prædicti Patris frequentabat sepulchrum, in infirmitate gravi postulans suffragium. Eia, inquit, Pater sancte, quid miseræ mihi futurum est, quæ vivo vultu, visu mortua lucis divinæ patior dispendia? si mundum inhabitarem, esset quod pro recuperanda salute donarem medicis, vel saltem qui manum daret permanentibus in me tenebris; nunc ad te confugiens, et his quæ in mundo reliqui, careo, et sola membra, quibus tibi servire debui, perdidi: clamanti ergo sæpius et importunis agenti precibus, tandem aliquando Beatus Pater Erhardus astitit, eique dixit: Molesta mihi es, o mulier, quæ a me petis salutem, cum nemo ante a majorem suum aut faciat quid, aut debeat. Sed si vis illuminari, septem pedum spatio a meo sepulcro procumbe; ibi invenies qui te illuminabit. Verba quidem obscura sunt, sed rerum fides manifesta: ubi enim jussa est, venit, procubuit, et vidit.
6 Esset quidem in dubio, quod dixit ad eam Sanctus Pater, si certiori manifestatione fidem non erigeret geret credulitas. Nam per idem tempus dæmoniacus quidam ductus in eandem ecclesiam, ut pedibus pavimentum attigit raptus impetu in sublime, suspensus est in aere, testatus propter eorum sanctitatem, qui in ecclesia præfata jacerent, se requiescere non posse. Jussus vero corpusculum quod inhabitabat egredi, ad ostendendam cogentis eumb vim fecit corpori. Nos vero etsi qualicumque fama veracium attestante cognovimus, silentium tamen in pluribus æstimantes cautius, illi, quem nobis Deus ibidem patrocinari ostendit, totum asseribimus. Et quis scire poterit, utrum tantæ sanctitatis dignitas obumbratorie de sancto viro prædicetur? an sint etiam aliqui commanentes ibi, magni apud Deum meriti, ut et veterum asserit memoria? Res quoque manifesta: Juditha Ductrix, quæ idemc auxit monasterium, dum iret ad sepulchrum Domini Hierosolymam, ut Reges solent, plura vel aperte vel abscondite vel ossa vel corpora conquisivit, quæ ubi terrarum, vel ubi in præfata conderet ecclesia, nec ipsa sciri voluit, nec quisquam nos docere potuit. Ipsa vero quia humata est in ipsa ecclesia, evidenter edocet in illum locum solum maxime studuisse, ubi notum fecit humari se voluisse. Hæc nos de ea strictim, quamquam plura digna vel memoratu vel memoria dicere potuerimus; nam quæ Deus celare voluit, et nos celare voluimus; sed nec ad hæc dicenda stylum acuimus: tanta namque, taliaque propter beatum Patrem fieri credimus, quem Deo disponente corporaliter eodem loco requiescere cognovimus. Atsi quæ fiantoccultius, divinam clementiam in beato Patre cur fiant, quando sibi placuerit, ostendi nobis petimus. Et vere si condignis insudabimus operibus, sicut quondam de eo absconsa non habemus in propatulo, sic etiam potens est Deus adhuc majori eum extollere titulo, sed revertamur ad cetera.
7 Manu erat arida quædam mulier, quæ ad sepulchrum ejus in die natalitia propius devenit, salutem petiit, exaudita est, revixit manu. Sed cum sanabatur, tanto cum fragore manus resiluit, ut omnes in quacumque parte vel angulo starent ecclesiæ, resilientem manum audirent et miraculum factum cognoscerent. Non aliis hæc omnia testibus cognovimus, quam qui ipsi viderunt vel audierunt. Quid ego varias virtutes referam? Quam præsens sit omnibus in adjutorium sibi servientibus, placet documentum aliquod proponere, ad solidandam spem eorum, qui sancti Patris toto corde quærunt suffragium.
8 Fons est juxta prædictam ecclesiam, quem ipse dilectus Pater fodit suis manibus, sicut erat ei moris omnibus locis, ubi per tempus aliquod mansitabat. Fons iste non minus quinquaginta pedes habet in profunditate, vel eo amplius, quod et nos visu probavimus. Et cum tantæ sit profunditatis, cadentem tamen ministrum sanctarum Virginum ibidem manentium sinu suscepit placido. At quærentibus eundem, non solum vivum, sed et nullum signum casus tanti monstrantem repræsentavit. Accurrunt ergo qui videre cadentem: quis enim vel fragmentatim non potius collisum, quam totum inventurum se crederet, cum in tanta putei angustia lapis eum lapidi redderet? Sed extractus cum rediret ad superna, primo et ipse ratus periculi magnitudinem, postquam mente recepta, omni se vidit alienum periculo, quam attentissimas grates omnipotenti Deo et sanctissimo Patri Erhardo agens, multum secum eventum rei miratus abiit. Nos quoque signi tantum paventes effectum, tantæ facultatis dicimus mortuum suscitare, quam vivum ne moriatur servare. Sed et idem secundo, tertio, in eodem fonte factum est: secundo in muliere gravida, quæ eodem cadens, sana inventa, et extracta est, in laudem et gloriam omnipotentis Dei et sanctissimi Patris: tertio in puero, de quo scribere volumus plenius. Et ut mireris amplius, toties in tantam profunditatem ceciderunt, et sani redierunt: merito utique. Quis enim in illo fonte mortem inveniret, quem ad vivorum salutem salutis amicus præparavit?
9 Mulier erat quædam (quæ etiam adhuc vivit) utraque manu, brachio, et crure contorto, monstro similior quam homini. Pars dimidia ejus in Bohemia add S. Wenceslaum curata est, dimidia ad sanctum Patrem Erhardum humanæ formæ restituta. Hanc nos mulierem vidimus, ipsam interrogavimus: confessa est cum magna veneratione, partem etiam curatam ostendit.
10 Quidam etiam diabolica instinctus persuasione, equum furatus, cum latere non posset quod fecerat, ad sancti viri venit sepulchrum, et oblato denario celari rogavit delicti excessum. Oratione fusa, cum ad ecclesiæ rediret januam, denarium, quem obtulerat, secum portavit: rediit, reportat, reponit: egreditur, secum portat: regreditur, orat, exit, denarium toties oblatum secum portat, miratus et timens: statim ut ecclesiam egreditur, occurrunt qui reum tenerent. Ut possit aperte intelligi, virum sanctum respuisse oblationem, eo quod culpa ejus non haberet celationem.
11 Quoties visus sit in sancta ecclesia, in qua requiescit corporaliter, si velim dicere, fastidiosus ero lectori. Quoties luminaria de cælo ardentia in eandem ecclesiam descendant, si quem cælestium tenet reverentia, custodes percunctetur ejusdem ecclesiæ, qui et sub grandi attestatione affirmant sæpe eum vidisse ad altare, quod ipsius sepulchro contiguum est, stantem, et Episcopali cantantem apparatu: quorum unus, qui ceteris dormientibus vigilabat, et serviebat frequentius, cum gausape verreret die quadam altare, ceteraque juxta, de pede Crucifixi, quod supra idem magna positum est altitudine, denarius ante verrentem decidit, ab eo quidem loco, ubi, nisi per scalas nemo vel ascendere potest. Pro tantis itaque virtutibus et signis quæ fecit Deus per servum suum Beatissimum Erhardum Episcopum, glorificemus Deum omnipotentem, qui est mirabilis in Sanctis suis, cui est honor et gloria in sæcula, Amen. a Conradus et alii B. Albertum intelligunt.c Imo ita videtur xdificia curasse instaurari, ut novum omnino monasterium censeri posset. Ita namque in diplomate S. Henrici Imperat. dato anno 1002, Indict. 2, dicitur: Ut monasterium sanctimonialium.... quod divinæ memoriæ avia nostra Juditha olim in honore sanctæ geneticris Dei Mariæ a fundamentis in abbatiam erexit, et donis prædiorum inter alia pro loco ditavit, etc. Extat illud diploma to. 2, Metropolis Wigulei Hundii; ubi et aliud Ottonis (non Primi, ut ibi scribit Hundius, sed Secundi. ut patet, quia an. Christi 974. regni Ottonis 13, Imperii 6, datum) in quo profitetur se varia prædia, ob interventum dulcissimæ genitricis suæ Adelhæidæ, nec non venerabilis Dominæ Judithæ salubrem petitionem, donare sanctimonialibus ad inferius monasterium sanctæ Dei genitricis Mariæ, Christique Confessoris B. Erhardi venerationi constructum. De eadem donatione Braunerus tom. 2, Rer. Boic. lib. 8. Judithæ religionem nobile insuper cænobium Ratishonæ pro sacris Virg nibus extructum testatur, inferius vulgo dictum; ubi ipsa condi voluit, incertum quo anno: septuagesimo quarto superstitem fuisse ex Ottonis II litteris intelligi potest, quibus eidem monasterio aliquot locorum possessionem transcribit. Judithæ precibus inductus. Fuit vero Juditha mater Henrici Rixosi, qui et Pius dictus, Bavariæ Ducis; uxor Henrici, fratris Ottonis Magni.d S. Wenceslai vitam dabimus 28 Septemb.
Alia vita
AUCTORE ANONYMO.
Ex vetusto MS. a Joan. Gamansio Soc. JESU eruta.
Res gestæ a S. Erardo in vita.
Erhardus genere Gothus, parentibus licet gentilibus, tamen nobilissimis natalibus ortus, civitate Narbonensi. Hic Spiritu sancto præventus a pueritia Christum timens, multis virtutum et honestorum morum claruit insigniis. Nam, quod bonæ indolis est indicium, indicium, Pedagogum suum absentem non minus, quam præsentem semper metuebat: dictantibus et legentibus atque scribentibus semper intererat: et si quem otio et dissolutioni deditum vidit, ipse quamvis parvulus non modicum mirabatur. Competenter itaque habilis mundanis et sophisticis cavillationibus, ad divinarum scripturarum totum animi applicavit studium, radicesque studii in petra spirituali infixit, plenus Spiritus sancti gratia et honestate, vitæ exemplum aliis præbebat. Nam cum alii negotiis alearum, ac levitatis, quæ puerilis ætas amplectitur, lusibus delectarentur; ille Evangelicorum præceptorum rorribus imbui sitiebat. In qua etiam ætate multis virtutum insigniis emicuit. Sicut enim corpore, sic et virtutum crescebat decore. Erat enim regula ordinis, divitiarum contemptor, pauperum consolator, paupertatis amator, oculus cæcorum, auris surdorum, pes claudorum, pater pupillorum, adjutor viduarum, carnis infrenator, spiritus insectator; et, ut beviter dicam, omnium virtutum armarium, et Spiritis sancti vasculum.
2 Crevit enim corpore et virtute: vitiis et tentationibus occurrebat, cum desideriis pugnabat, jejunia frequentabat, contemptum vestium non horrebat, humilitatem habebat, gulam refrenabat, detrahentibus numquam acquievit, afflictis et miseris ex corde semper compatiebatur, cum gaudentibus gaudebat, cum flentibus flebat, divinis laudibus semper adfuit, bonorum et sanctorum cætibus sedulo interfuit, in orationibus sæpe pernoctabat, in devotione cum lacrymis uberrimis abundabat. Talibus igitur et aliis virtutibus insistens, ad sacerdotalem gradum ascendit. Ex tunc crebrorum jejuniorum castigatione seipsum vivam hostiam quotidie immolabat Deo.
3 Interea Hildolphus vir magnae sanctitatis et laudabilis meriti, Trevirensis Ecclesiæ Episcopatum regebat: qui cum multis temporibus eandem Ecclesiam, quam etiam invitus suscepit, sancte et provide gubernasset, ipsam regimini resignavit, et diu desideratam eremum est ingressus, sine populari tumultu, soli ibi Domini cupiens famulari. Beatus vero Erhardus in Episcopatus solio sibi successit. Cum autem succedente tempore laudabilis fama Hildolphi longe lateque odorem suum spargeret; B. Erhardus gratia visendi fratrem advenit, et cum ipsum in partibus Rosarum Eremizantem invenisset, ruerunt in amplexus mutuo, et præ gaudio lacrymis se alterutrum perfundunt. Orationibus itaque et aliis Deo gratis servitiis vacantes, aliquantis diebus simul manserunt. Et sicut Romana testatur historia, Leone Papa nono, qui a tunc Romanam rexit Ecclesiam, auctore, quatuordecim monasteria ibidem construxerunt, videlicet Hildolphus septem, et Erhardus septem. Nam cum essent nobiles, et omni penitus abnegassent patrimonio, omnia quæ in terra peregrinationis vitæ merito et proprio labore perquisierunt, divino servitio mancipaverunt.
4 Tandem B. Erhardus ovili suo consulens, fratrique valedicensb Baycatoriam gratia prædicationis est ingressus. Eo autem tempore Pipinus pater Magni Caroli, Francorum præfuit regno. Sub istis igitur Regibus diversi virtutum flores per omnia loca Regni Francorum floruerunt. Inter quos omnes Beatus Pater Erhardus famosissimus est effectus. Nam licet genere et scientia cunctos præcelleret, merito tamen vitæ præcellentissimus habebatur. Nam mundo mortuus, castitate virgo, ordine Sacerdos, paupertate monachus, professione Confessor, laboribus Martyr, legatione Apostolus, munditia Angelusc..... existebat.
5 Eo itaque tempore Duci Ethiconi filia cœca nascebatur: quo comperto patre erubescente, præcepit infantem capite truncari. Quod cum matri innotesceret, miserta soboli fuit; ipsam nutriri in monasterio dedit quod Palma dicitur, ibidem occulte nutriri faciens. In partibus igitur Bavariæ B. Erhardo cœlestibus intento revelatum est, ut ad partes Rheni fluminis rediret, et ibi quandom puellam baptizaret, et eandem illuminaret. Qui obediens ad loca designata pervenit. Quæsitam ergo et oblatam puellam cum vidisset, lacrymando gravi suspirio oculos et manus ad cœlum levavit, tandem voce dixit: Lux vera Jesu Christe, pietatis rorem instilla famulæ tuæ, ac corde et corpore illam illumina. Post itaque sacræ fidei rudimenta, dato nomine Otilia, cum sacri fontis unda illam immersisset, aperiens oculos visum recepit. Gaudent ergo cuncti et mirantur universi: pater exultat, mater consolatur, divina virtus ab omnibus laudatur. In vita tamen Hildolphi legitur, quod ipse eam baptizarit, Beatum vero Erhardum eam de sacro fonte levasse.
6 Tandem B. Erhardus ad propria est reversus: ubi in maximo rigore vitæ degens domino devotissime serviebat. Semper enim apud se cogitabat cum gemitu dicens: O Domine quando me liberabis a corruptionibus hujus miseriæ? quando videbo te? hæc et hujusmodi sanctus Pater semper apud se revolvebat. Tandem febre correptus graviter, mortuus est. Cum autem corpus hoc corruptibile se ægrum sentiret, levatis manibus in cœlum auxilium invocabat, ac suspiria trahendo feliciter in Domino obdormivit.
a Turpissimus contra Chronologiam error, quem merito Conradus infra reprehendit.
b Legendum Baioariam.
c In ms. aliquid addebatur, sed litura situque ita corruptum. ut legi non posset.
✠