Preskoči na sadržaj
Kršćanska Stvarnost

✠

Acta Sanctorum · Svezak I · 7. siječnja

O sv. Niceti, biskupu Dačana

DE S. NICETA DACORUM EPISCOPO

Sadržaj (4)
  1. § I. S. Nicetæ primus in Italiam adventus.
  2. § II. Secundus adventus an. CDI.
  3. 3 Ac paucis interjectis:
  4. § III. Reditus Nicetæ in Daciam : gentes ab eo conversæ.

§ I. S. Nicetæ primus in Italiam adventus.

Apostolicum hunc virum ita celebrant Fasti Romani VII Id. Januar. In Dacia S. Nicetæ Episcopi, qui feras et barbaras gentes Evangelii prædicatione mites reddidit ac mansuetas. De eo S. Paulinus sub finem Epistolæ 10 ad Severum: Quo in genere te et venerabili Episcopo atque doctissimo Nicetæ, qui ex Dacia Romanis merito admirandus advenerat, èt plurimis Dei Sanctis, in veritate non magis tui prædicator quam mei jactans, revelavi. Agit Paulinus de vita S. Martini, ipso adhuc superstite scripta a Severo, quam ab eo sibi communicatam Melaniæ ac S. Nicetæ Episcopo legit. Dacia vetus partem Hungariæ, Transsilvaniam, et vicinas aliquot provincias complectitur. In hac prædicasse Nicetam patebit inferius ex ratione itineris: ne quis Daniam suspicetur adiisse, quod Dacia a medii ævi scriptoribus appelletur. Fidem hæc serius suscepit.

2 Contigit prior ille Nicetæ in Italiam adventus anno cccxcvii, cum quintum S. Felicis Natalitium cecinit Paulinus: ut ostendit Baronius ad illum annum num. 10 atque ex illo Rosweydus Noster in Notis ad 10 Paulini epistolam.

3 At qui ex Dacia veniens (inquit Baronius loco cit. num. 15.) Romanis, ut ait Paulinus, apparuit admirandus, æque innotuisse Romano Pontifici, atque Apostolorum limina visitasse, quis poterit dubitare? Si enim nulla alia causa quam invisendorum locorum sanctorum tam longam difficilemque peregrinationem obiisse, Paulini assertione dicitur; poteritne præteriisse venerandas Apostolorum Memorias universo antiquitus celeberrimas orbe, et ad eas non accessisse, insalutatasque reliquisse, qui Nolam se contulit ob S. Felicis sepulchrum? Certe quidem (si conjectura interdum verisimili ex similibus comparata exemplis agere concessum est) haud par est credere, qui tantam ad barbaras gentes agebat molem Apostolatus, sub tantæ rei pondere, veluti operibus omnibus feriatum, tot interjacentes, ut iterum in Italiam se conferret, peragrasse provincias, nisi consulendi primariam Apostolicam Sedem summa necessitas incubuisset.

§ II. Secundus adventus an. CDI.

Quarto rursus post anno in Italiam venit S. Nicetas, ut idem Paulinus testatur Natalitio carmine nono, in quo multa de Niceta suo canit. Et quia magnum censeri debet laudari a tam laudato viro, non pigebit partem ejus carminis aliquam adscribere, unde existimari queat quanti Nicetæ eruditionem vitæque sanctitatem fecerit, quantaque eum benevolentia complexus sit Paulinus. Ita ergo scribit:

Salve cara dies, salve mihi, lux mea, salve Semper festa mihi: sed in hoc mihi clarius anno Orta refulsisti, quia cum Felicis honore Nicetam revehis; Sanctorum ut amore duorum Binum habeam Natalem hodie, quo corpore sumpti Martyris excessum celebrans, et corpore prompti Ecce Sacerdotis reditum satiatus adoro, Suscipiens humili metantem in pectore Christum. Exultet mea nunc anima, dicatque quod olim Sponsa canebat amans Domino vocalis amanti: Imber abit, discessit hiems, vox turturis altæ In nostra tellure sonat, dat vitis odorem: Florida et in terris miramur lilia cæli. Unde repente, precor, versa vice temporis æther Ver agit, et gelidis flores visuntur in agris? Unctus adest Domini, Christi comitatus amicis Nicetes, hinc vernat hiems, hinc undique nobis Spirat odoratos vegetabilis aura vapores. Hoc de corde venit benedicti spiritus agri. Vita pudicitiæ, et liquido mens candida vero, Nicetam faciunt flores, et aromata verna.

3 Ac paucis interjectis:

— Video præsenti lumine coram Niceten rediisse mihi; visoque parente, Cujus præ cunctis amor in me regnat, et ipse

Nicetes fio, benedicti nominis instar Mente gerens, quæ nunc voto victore triumphat. Ergo conspiciens hunc longo tempore longe Natali venisse tuo, clarissime Felix, Nonne tua ducente manu adventasse fatebor? Nam quis tam claro poterit non cernere signo Hoc prece provenisse tua, ut quod sumere votis Vix poteram, aut ipso saltem mihi fingere somno, Nicetam rursus coram Felicis in ipso Natali, visu simul amplexuque tenerem, Atque iterum sub eo canerem mea debita, Felix, Auditore tibi? Sed quid faciam? rogo. Pauper Divitis assideo mensæ, et miser audeo magnis Insertare manum dapibus; neque cogito, quod me Talia consimili vice, qualia sumo, parare Conveniat, dignumque isto dare judice verbum. Quare inopida, Sanete, tuo, ut te digna Patrono Et pariter condigna tuo loquar usus amico.

6 Ac rursus post pauca:

Sed quia vox divina decet Felicis honorem, Et quia Nicetes, Domini puer atque Sacerdos, Longinqua tellure mihi jam missus, ad istum Ecce diem venit, vir tam bonus ore magistro, Quam sacer est victore animo, vel corpore victo. O mihi fulminea a Cherubim si forcipe sumptum Carbonem ex ipsa Domini procul adferat ara, Et peccatoris male pinguia labra perurat, Ut defæcato concretis sordibus ore, Non ut ab ore meo, sed ut auditoris ab ore Ipsius hausta, meo depromam dignius ore; Nec peccatoris stolidi sermo asper et æger Et violet castas, et doctas vulneret aures! Sed quoniam lateri meus assidet ipse magister, Cominus e regione situm, venerante frequenter Lumine conspiciam; forsan sapientis ab ore, Ut quondam effetæ pecudes pastoris Jacob, Concipiam sterili fecundos pectore sensus. Namque et Nicetes Domino benedictus, ut ille, Mitis; ut Israhel ovibus quoque pastor et hædis Ante lacum viventis aque; sed et hic etiam treis Corde pari trina sibi legit ab arbore virgas, Queis in aqua positis pecus advocat, et coeunteis Ingravidat, virgisque tribus concepta colorat; Ut de interrasa variatis cortice virgis Insignita gregis sancti fetura probetur. At pecori Laban non est nota, sed nota vitæ. Nam nota mortis erit, Christo non esse novatos. Sic animas steriles in nomine gratia trino Innovat, et verbi coitu vir Spiritus implet, Conceptosque Deo notat intus Ecclesia fetus Virgineo fecunda utero, materque salutis, Dum virgis intenta tribus bibit uvida Verbi Semina, et internus signatur lumine vultus. Hinc sterilis peperit septem, et defecit abundans, Dilatante Deo tenues, tenuante superbos. Sic ego Niceta viso, quasi fonte reperto Sicut ovis sitiens ad viva fluenta cucurri Aridus, et sensi mea protinus ubera tendi, Attentusque diu pascentis in ora magistri, Inspexi docto varias in pectore virgas, Conspectumque bibi per lumina fixa colorem, Et me divinis sparsit mens roscida guttis.

7 Ac paullo inferius: Unde mihi hos animos? quæ me levat aura superbum? Non agnosco tumens mea pectora; major agit mens. Sentio Nicetam, qui proximus assidet, et me Tangit, et adjuncto lateri vicinus anhelat. Acer anhelantis juxta me spiritus intrat, Insolitumque potens meditantis suscitat ignem, Frigenteis animans admoto fomite fibras. Sed reprimam tumidos flatus, nec magna super me Exiguus spirabo loqui, referarque relicta Parvus humo, et plano modici pede carminis ibo.

Quamvis Felicis meritum subnime profari Non possum sine laude Dei, tu sancte paterno Suscipe me Niceta sinu: et dum pectore docto Sustineor, caput in blando mihi corde reclinans, Sal tuus insulsum me condiat, et sitientes Dives vena riget rivo mihi perpete sensus. Dicam iterum gaudens, et adhuc vix muneris hujus Credulus, ingeminabo rogans: Dic, quæso, redisti? Teque ipsum teneo Niceta? in quo hactenus æger Noctes atque dies animo tabente pependi? Venisti tandem quarto mihi redditus anno. Sed grates Christo, quia te vel sero revexit. Quam metui ne te mediis regionibus hostis Disclusum opposita bellorum nube teneret! Sed desideriis superantibus obvia nobis Vincula rupisti: nec te mare, nec labor ullus, Nec Gothici tenuere metus, nec frigora longis Dura viis. Vere in tantis, Niceta, fuisti Casibus afflectu victus, victorque benigno, Fortis et infirmus pariter; sed utrumque potenter: Victus amicitia, victus Felicis amore, Vicisti duros tenera pietate labores. Nunc age, sancte parens, animum mihi dede manumque, Nodemus socias in vincula mutuâ palmas. Inque vicem nexis alterno fædere dextris, Sermones varios gressu spatiante seramus. Enarrare libet simul et monstrare parenti Sollicito nostros toto quo defuit actus Tempore. Nam cui jure magis mea gesta retexam, Felicisque manu nobis operata revolvam, Quam cui cura sumus? gemino qui jure, magistri Et patris, ut bene gesta probet, sic improba damnet; Corrigat errata, et placidus disponat agenda; Imperfecta juvet precibus, perfecta Sacerdos Dedicet; atque ita se Felicis in ædibus ultro Atque citro referat, tamquam ipsum pectore toto Felicem gerat, et patria se jactet in aula.

Hactenus Paulinus, qui deinde Nicetam orat, ut pro se ad Deum preces fundat. Quod Gothicos metus refert Paulinus, Daciam a Gothis veluti genitalem terram possessam ex Aurelio Victore patet; adeoque et Thraciam, in quam a Valente imprudenter admissi. An Getæ hi fuerint, ut multi veterum scripsere, an Gutæ e Scandinavia progressa gens, an Gothones, sive Gythones, Vistulæ fluminis accolæ; non disputo. Hoc constat ex Aurelio Victore, eos ac Hunnos a Theodosio Magno variis præliis victos: non ita tamen, quin sæpius post graviusque Romanos infestarint. De S. Felice, quem hic toties compellat celebratque Paulinus, agemus XIV Januarii; de ipso Paulino XXII Junii.

§ III. Reditus Nicetæ in Daciam : gentes ab eo conversæ.

Extat ejusdem S. Paulini Propempticon ad Nicetam in Daciam revertentem, e quo tria colligam; Nicetæ iter, gentes ab eo conversas, virtutes. Ad iter hæc spectant:

Ibis Arctoos procul usque Dacos, Ibis Epiro gemina videndus, Et per Ægeos penetrabis æstus Thessalonicen. Appulis sed nunc via prima terris Te vehet, longo spatiosa plano, Qua Canusino medicata flagrant Vellera fuco. Ast ubi paullum via proferetur, Det, precor, mites tibi Christus æstus, Et levis spiret sine nube siccis Aura Calabris. Te per Hydruntum Lupiasque væctum, Innubæ fratrum simul et sororum Ambient, uno Dominum canentes Ore, catervæ.

Inde jam terris subeunte ponto, Adriæ stratus sinus obsequetur, Unda procumbet, Zephyroque leni Vela tumescent. Sed freto emenso superest viarum Rursus in terra labor, ut veharis Usque felices, quibus es Sacerdos Præstitus, oras. Tu Philippæos Macetum per agros, Per Tomitanam gradieris urbem, Ibis et Scupos patriæ propinquos Dardanus hospes.

9 Ita Nicetæ iter ordinat Paulinus, ut deducat Nola Canusium Apuliæ, urbem, Canusio Lupias Calabriæ, inde Hydruntum; tum per sinum Adriaticum in Epirum, per Macedoniam, ac deinde sinum Thermaicum Ægei maris Thessalonicam, inde Scupos, ac Tomos. Sed erit cui totum iter relegere lubeat, apteque disponere hospitia. Cum igitur Nola excesserit ac mox Campaniæ finibus, Hirpinorum regio parsque Apennini erit superanda: tum decursis Apuliæ campis Canusium deveniet, quæ nunc Canosa appellatur, sitaque est ad dextram Aufidi fluminis, quod nunc Ofanto, sive Lofanto. Omni peragrata Apulia in Calabriam perveniet, ac Lupiis sive Lupiis præteritis, aut Statione Luppia (quam qxidam viri eruditi Torre di S. Cataldo vocari nunc arbitrantur, alii vestigium ullum veteris oppidi negant superesse) Hydruntum pertinget, quæ Græcis Hydrus, vulgo nunc Otranto dicitur.

10 Hydrunto cum solverit, trajecto sinu Adriatico in Epirum appellet, quam geminam dicit Paulinus, quia illo ipso ævo in veterem ac novam partita, ut ex Notitia Imperii constat. Deinceps per agrata Macedonia, transmissoque sinu Ægei maris, quem Thermaicum, sive Thermæum, ac Macedonicum vocant, Thessalonicam urbem nobilissimam appellet. Inde Philippos ad extremos Macedoniæ fines in Edonide provincia, celebrem tunc urbem petet. Nisi per Philippæos Macedonum agros intelligere ipsam generaliter Macedoniam, et non uni regnata Philippo arva, quis velit. Demum Thraciæ partem emensus Tomos, Mysiæ inferioris ad Pontum Euxinum sitam urbem (de qua xxv Januarii in S. Britannionis vita) pertinget. Mox sparsos per utramque Mysiam Gothos, et Daciam Ripensem ac Mediterraneam, verbum salutis serendo, obibit: et Scupos interviset, haud alioqui tanto ab Italia spatio dissitam urbem, in Dardania Mysiæ superioris provincia.

11 Hoc iter Nicetæ. Gentes ab eo conversæ aut in suscepta ante religione confirmatæ excultæque deinceps recensendæ. Ex illis ipsis ortum fuisse regionibus, conjici e Paulino potest, ista scribente:

Donec optato patriam vehatur Lætus ad urbem.

Nicetæ patria, ac deinde:

Esto nobiscum, licet ad paternam Veneris urbem. Non enim unius populi magistrum, Sed nec unius dedit esse civem Te Deus terræ: patria ecce nostra Te sibi sumit. Nunc tuos æqua pietate utrisque Divide affectus; et amore nobis, Civibus vultu, gemina morare Civis in ora. Forsan et major patria hæc habenda, Non manu factis ubi contineris Pectorum tectis, hominesque vivam Incolis urbem.

Et fuit eodem fere tempore alter Nicetas Gothus martyrio coronatus sub Athanarico in eadem Dacia, ut xv Septembris dicemus. Sed ad sanctos nostri Nicetæ labores fructusque veniamus, audiamusque de iis Paulinum.

12 O quibus jam tunc resonabit illa Gaudiis tellus, ubi tu rigentes Edoces Christo fera colla miti Subdere gentes? Quaque Riphæis Boreas in oris Alligat densis fluvios pruinis, Hic gelu menteis rigidas superno Igne resolvis. Nam simul terris animisque duri Et sua Bessi nive duriores, Nunc oves facti duce te gregantur Pacis in aulam: Quasque cervices dare servituti, Semper a bello indomiti, negarunt, Nunc jugo veri Domini subactas Sternere gaudent. Nunc magis dives pretio laboris Bessus exultat: quod humi manuque Ante quærebat, modo mente cælo Colligit aurum.

13 O vices rerum! bene versa forma! Invii montes prius et cruenti, Nunc tegunt versos monachis latrones Pacis alumnos. Sanguinis quondam, modo terra vitæ est. Vertitur cælo pia vis latronum, Et favet Christus supera occupanti Regna rapinæ. Mos ubi quondam fuerat ferarum, Nunc ibi ritus viget Angelorum: Et latet justus quibus ipse latro Vixit in antris. Euge Niceta, bone serve Christi, Qui tibi donat lapides in astra Vertere, et vivis sacra templa saxis Ædificare.

Avios saltus, juga vasta lustras, Dum viam quæris, sterilemque silvam Mentis incultæ superans in agros Vertis opimos.

14 Te patrem dicit plaga tota Boreæ, Ad tuos fatus Scytha mitigatur, Et sui discors fera te magistro Pectora ponit.

Et Getæ currunt, et uterque Dacus; Qui colit terræ medio, vel ille Divitis multo bove pelleatus Accola ripæ. De lupis hoc est vitulos creare, Et bovi junctum palea leonem Pascere, et tutis cava viperarum Pandere parvis. Namque mansueto pecori coire Bestias pulsa feritate suades, Qui feras mentes hominum polito Imbuis ore.

15 Hæc aliaque Paulinus, qui has præcipue gentes ab eo excultas recenset: Dacos Ripenses, Dacos mediterraneos, Scytas, Getas, Bessos, Riphæos. At hos si adiit Nicetas, næ ille ut multum obivit terrarum, cum hi in extremo Septemtrione collocentur a Geographis, ita laboris ac molestiæ plurimum tulit. Neque vero leviter cælesti doctrina hos populos aspersit: nec poterat sane EX S. PAULINO sane adeo immites ac feros animos ita subito penetrare, nisi ingenti studio præparatos. Ut vero hoc consequeretur, admirabili præditum fuisse vitæ sanctitate, ac plurima edidisse divina virtute miracula, indubitatum est. Quo deinde firmiores religio radices ageret, et monachorum cætus instituit, ut jam vidimus, et ipse in eorum, quoad licebat, degit convictu, testante Paulino:

His precor cum te domus alma sancto Ceperit fratrum numerosa cætu In choris, et nos pietate cari Pectoris abde.

Monachi inter Neophytos. Nullæ fere barbarorum nationes Christo additæ, nisi aut monachorum opera, aut mox domiciliis monachorum per ipsos earum Apostolos erectis, ut essent veluti plantaria unde novi idemtidem salutaris doctrinæ magistri educerentur; ut vitæ integerrimæ exemplo ad pietatem intuentes pellicerent; ut denique sanctarum precum sacrificiorumque præsidio novellum gregem munirent, hostisque tartarei conatus eliderent.

15 Quod ad virtutes attinet Nicetæ, pietatem præcipue celebrat Paulinus, qui vel inter navigandum in media epibatarum turba, ea etiam accidente, sacros hymnos decantaturum ominetur.

Nicetæ pietas. Navitæ læti, inquit, solitum celeusma Concinent, versis modulis in hymnos, Et piis ducent comites in æquor Vocibus auras. Præcinet cunctis, tuba ceu resultans, Lingua Nicetæ modulata Christum: Psallet alternis citharista toto Æquore David. Audient Amen tremefacta cete,

Et Sacerdotem Domino canentem Læta lascivo procul admeabunt Monstra natatu.

De eadem ceterisque virtutibus paullo inferius: Ducat hunc æque famulum suum dux Ille, qui quondam profugum minacis Fratris a vultu Deus in salutem Duxit Jacob. Namque Niceta fugitivus æque est: Quod semel fecit Patriarcha, semper Hic facit, mundo fugiens ad alti Moenia cæli: Et gradus illos, quibus ille vidit Angelos versa vice commeantes, Iste contentus superante nubes Scandere vita; Per Crucis scalas properans in astra, Qua Deus nitens ad humum coruscis E thronis spectat varios labores Bellaque mentis. Tuque, Niceta, bene nominatus Corporis victor, velut ille dictus Israel, summum quia vidit alto Corde satorem. Unde Nicetes meus approbatur Israelites sino fraude verus, Qui Deum cernit solidæ fidei Lumine Christum.

Hæc aliaque de Niceta suo Paulinus. Utinam res ab eo præclare gestæ mandatæ litteris essent! Illustre procul dubio Apostolici præconis exemplar in iis haberemus expressum.

✠

7. siječnja Kalendar godine