11. siječnja. Gore smo rekli da se spomen svetih triju kraljeva mudraca slavi doduše na dan Bogojavljenja, da se Prijenos slavi u Kölnu 23. srpnja, ali da se rođendan za nebo svakoga pojedinoga časti u različite dane: Gašparov naime 1. siječnja, Melkiorov 6., Baltazarov 11., premda ne nedostaju oni koji štuju Melkiora 1., Baltazara 6., a Gašpara, kojega čine trećim među onom trojicom svetih muževa, 11. Tako naime MS. SS. Florarium ovoga dana: Commemoratio obitus tertii Regis in Oriente, scilicet S. Jaspar, qui obiit anno ætatis suæ cix Molanus u addit. ad Usuardum: U Kölnu, obitus Jasparis, tertii Regis, festum duplex. Ferrari: U Agrippininu Kölnu blagdan sv. Gašpara mudraca. Slaže se Saussay u Supplemento Martyrologii Gallicani i Broelmann niže.
XI JANUARII. Supra diximus sanctorum trium Regum Magorum agi quidem die Epiphaniæ memoriam, Translationem celebrari Coloniæ XXIII Julii, singulorum tamen diversis diebus natalem recoli, Gasparis quidem 1 Januarii, Melchioris VI, Balthasaris XI, quamquam non desunt, qui Melchiorem I, Balthasarem VI, Gasparem, quem tertium inter sanctos illos III viros faciunt, XI venerentur. Ita enim MS. SS. Florarium hoc die: Commemoratio obitus tertii Regis in Oriente, scilicet S. Jaspar, qui obiit anno ætatis suæ cix Molanus in addit. ad Usuardum: Coloniæ, obitus Jasparis, tertii Regis, festum duplex. Ferrarius: Coloniæ Agrippinæ festum S. Gasparis Magi. Consentit Saussaius in supplemento Martyrologii Gallicani, et Broelmannus infra.
2 Slijedili smo martirologije: stari kölnski tiskan godine 1490., u kojemu se nalazi ovo: In Oriente S. Balthasar Regis et Antistitis; qui hac die obdormivit in Domino, divino sacrificio in ecclesia prius celebrato ac sumpto. Carthus. Colon. u addit. ad Usuardum objavljenim godine 1521. In Oriente S. Balthasar Regis et Episcopi; qui tertius inter tres Magos, hac die obdormivit, divino sacrificio in ecclesia prius celebrato ac sumpto. Gotovo isto Martyrologium Germanicum.
Sv. Baltazara 11. siječnja.
2 Secuti sumus martyrologia: antiquum Coloniense excusum ann. 1490, in quo isthæc habentur: In Oriente S. Balthasar Regis et Antistitis; qui hac die obdormivit in Domino, divino sacrificio in ecclesia prius celebrato ac sumpto. Carthus. Colon. in addit. ad Usuardum editis anno 1521. In Oriente S. Balthasar Regis et Episcopi; qui tertius inter tres Magos, hac die obdormivit, divino sacrificio in ecclesia prius celebrato ac sumpto. Eadem fere Martyrologium Germanicum.
3 U istoj se kölnskoj Crkvi ovoga dana čini spomen svih triju kraljeva. Isti kölnski kartuzijanci. Također se ovoga dana, ili prema nekima sljedećega, slavi svečani spomen svih triju mudraca zajedno. Slaže se Martyrologium Germanicum i neki kalendari u rukopisu. Galesini 7. siječnja u Notis bilježi njihov rođendan za nebo ovim riječima: Hoc ipso die agitur etiam dies natalis trium sanctorum Magorum.
3 In eadem Coloniensi Ecclesia commemoratio fit hoc die omnium trium Regum. Idem Carthusiani Colon. Hoc etiam die, vel secundum aliquos sequenti, festiva memoria agitur trium insimul Magorum. Consentit Martyrologium Germanicum, et quædam Kal. MSS. Galesinius vu Januarii in Notis, eo die illorum consignat natalem his verbis: Hoc ipso die agitur etiam dies natalis trium sanctorum Magorum.
4 O ovoj, kako zajedničkoj svečanosti triju kraljeva tako i posebnoj sv. Baltazara, ovo iz rukopisnih Fasti Sanctorum Coloniensium preučenoga muža Egidija Gelenija nam je pribavio naš Ivan Gamansije 11. siječnja: Kölnska metropolitanska Crkva, u nazočnosti kanonika đakona kaptola sv. Kuniberta i sv. Marije na stubama te kölnskih sudaca, svečano slavi rođendan za nebo smrti trećega kralja od onih triju istočnih evanđeoskih mudraca, prvina pogana, koji su novorođenoga Spasitelja poklonili darovima: u čiju čast sav zbor kao da daje znak svečana plesa i klicanja, jer svi, držeći u desnici baklju i okrunjeni dijademom od bršljana, isprepletenim mjedi i grimizom, sudjeluju u bogoslužju. Drugima dvama svetim mudracima u starim rukopisima i prema predajama kölnske Crkve pripisuje se njihov dan smrti, naime same Kalende ovoga mjeseca i šesti dan; ali zato što je opća Crkva u te dane spriječena većim blagdanima, ne časte se vlastitim božanskim časoslovom, a ovaj treći, o kojemu naši martirologiji u rukopisu ovako govore: 11. siječnja, na Istoku sv. Baltazara kralja i biskupa, koji je usnuo u Gospodinu pošto je prethodno u crkvi bila slavljena i primljena božanska žrtva. Usuardus MS. Filip Ferrari danas ima mnogo o sv. Gašparu. Samim evanđeoskim mudracima L. Flavije Dekster pripisuje palmu mučeništva. U starim knjigama svetih obreda kaže se da je danas o smrti trećega kralja svečano klicanje.
Svečanost ovoga dana u Kölnu.
4 De hac tum communi trium Regum, tum peculiari S. Balthasaris solennitate, isthæc ex Ægidii Gelenii, viri eruditissimi, MSS. Fastis Sanctorum Coloniensium, nobis suppeditavit Joannes Gamansius noster III Id. Januarii: Metropolitana Coloniensis Ecclesia, præsentibus Canonicis Diaconis collegiorum Cunibertini et Mariani in gradibus, et Scabinis Coloniensibus, celebrem agit natalem obitus tertii Regis ex illis tribus Orientalibus Evangelicis Magis, Gentium primitiis, qui natum Salvatorem cum muneribus adorarunt: in cujus honorem totus chorus quasi festivi tripudii signum prodit, quod omnes dextra facem tenentes, diademate hederino, aurichalcho et purpura intexto, coronati, divinis assistant. Reliquis quidem duobus sanctis Magis, in vetustis MSS. et ex Ecclesiæ Coloniensis traditionibus, suus emortualis dies adscribitur; videlicet ipsæ hujus mensis Kalendæ, et sexta dies; sed quod universalis Ecclesia illis diebus majoribus festivitatibus præpediatur, proprio officio divino non honorantur, atque hic tertius, de quo MSS. nostra Martyrologia sic loquuntur: III Idus Januarii, in Oriente S. Balthasaris Regis et Antistitis, qui obdormivit in Domino divino sacrificio in ecclesia prius celebrato ac sumpto. Usuardus MS. Philippus Ferrarius hodie de S. Gaspare habet multa. Ipsis Evangelicis Magis L. Flavius Dexter martyrii palmam tribuit. In vetustis rituum sacrorum libris dicitur, hodie in obitu tertii Regis tripudium esse.
5 O ovome klicanju i svečanosti isti je Gamansije iz rukopisnoga Kalendarium Sanctorum Coloniensium veleučenoga muža Stjepana Broelmanna izvukao ovo za nas: Svečan je rođendan za nebo u kölnskoj metropolitanskoj bazilici, ne drugima, smrti trećega kralja, koji su prvi od pogana prvi prinijeli svoje darove uz klanjanje. Kao svetci se u istoj kölnskoj metropolitanskoj Crkvi zazivaju u općim litanijama (Sancti tres Reges orate pro nobis) i imaju devet čitanja u noćnim časovima. Znamenito je ono što metropolitanska bazilika tada pjeva kao jutarnja čitanja: Godine Krista Spasitelja 54. (mišljenje je li od Muke ili od Rođenja) ovi su se mudraci, već svećenici nakon evangelizacije i kao biskupi, okupili da zajedno proslave Božić u kraljevskoj crkvi grada Sewe s mnogim drugima, i ondje je najstariji po dobi, imenom Melkior, u dobi od stotinu i šesnaest godina, na osminu Rođenja Gospodnjega, koja je prvoga siječnja; zatim šestoga dana istoga mjeseca Baltazar drugi, u stotoj godini svoje dobi; ubrzo i treći Gašpar u sto devetoj godini svoje dobi, i svaki je doista nakon izvršene liturgijske žrtve sretno preminuo: a u samome grobu, u vrijeme ukopa, dok su mnogi gledali, prvi je ustupio desno mjesto drugomu, a dvojica srednje trećemu iz poštovanja. S tim izvješćem slaže se znamenita stara slika koja se i danas vidi na unutarnjoj strani zida kojim se zatvara južna strana kora metropolitanske bazilike. Ondje se također slikaju u biskupskom ruhu i s mitrama, kao oni koji su navješćivali evanđelje azijskim narodima, što je također izraženo i bojama.
5 De hoc tripudio et celebritate idem Gamansius ex MS. Kalendario Sanctorum Coloniensium Stephani Broelmanni V. CL ista nobis eruit: Celebris natalis est in Metropolitana Coloniensi basilica, non aliis, obitus tertii Regis, qui Gentium primi primitus obtulerunt cum adoratione sua munera. Ut Sancti in Metropolitana eadem Coloniensi Ecclesia in generali Litania (Sancti tres Reges orate pro nobis) invocantur, et nocturnos habent Lectionum IX Memorabile, quod pro Lectionibus matutinis basilica Metropolitana tunc canit: Anno Christi Salvatoris LIV (opinio an a Passione an a Nativitate) Magos hos, jam Sacerdotes post Evangelizationem, ac velut Episcopos, ad Natalitia concelebranda in regalem ecclesiam urbis Sewe cum aliis pluribus convenisse, ibique natu majorem, Melchiorem nomine, centum decem et sex annorum, octava Natalis Domini, quæ Januarii prima est; inde sexta mensis ejusdem die Balthasarum secundum, suæ ætatis annum duodecimum centesimum agentem; mox et tertium Jasparum anno ætatis cix, et singulos quidem peracto liturgiæ sacrificio feliciter decessisse: ipsoque in sepulchro, humationis tempore, pluribus aspicientibus, primum secundo dexterum locum, duos medium tertio veneranter cessisse. Cui relationi consentit insignis vetus pictura, quæ hodieque conspicitur interiori facie muri, quo meridionale latus chori basilicæ Metropolitanæ clauditur. Ibi quoque cum habitu Episcopali et infulis depinguntur, velut qui gentibus evangelizarant Asiaticis, quod item etiam coloribus expressum est.
6 Sjećam se da se među našim crkvenjacima često u raspravama bacalo pitanje što znači ono što se bilježi i u starome brevijaru, da se od responzorija o blagdanu tri posljednja ne pjevaju, kako glase riječi bilješke Propter tripudium. Tu jedni iznose priču, kao da su kapitolinske djevice s metropolitanskim kanonicima u klaustru svetih apostola nekoć javno održavale plesna kola, zbog čijega su gledanja skraćene večernje molitve. Drugi da se prema starom običaju kršćana u znak radosti božićnih blagdana pjevajući plesalo u crkvama od strane laika, čemu su ustupile mjesto uobičajene skraćene molitve. Kao što su i danas zadržani dječji napjevi sa zvončićima i pjevanjem. I svečani plesovi španjolskih vojnika u ovim krajevima, te običaj koji na mnogim mjestima obdržavaju naši laici, po običaju preuzetom od Židova, u knjizi Sudaca, posljednje poglavlje.
6 Inter ecclesiasticos nostros sæpe quæstionibus jactitatum recordor, quid sibi velit illud quod in vetere Breviario quoque notatur, ex responsoriis de festo tribus postremum non cani, ut habent notationis verba Propter tripudium. Ubi fabellam alii, quasi quod Capitolinæ Virgines cum Metropolitanis Canonicis in claustro sanctorum Apostolorum choreas aliquando publice celebrarint, quibus videndis decurtatæ preces vesperarum. Alii quod pro veteri more Christianorum in signum lætitæ Natalitiorum festorum, cum cantu ab laicis in ecclesiis tripudiatum: cui locum dederint breviatæ preces solitæ. Sicut et hodie pueriles retenti cantus cum tintinnabalis et cantu. Et Hispanorum saltationes festivæ militum hisce in partibus, ac nostratium laicorum multis locis observat consuetudo, more ab Judæis accepto, Judicum libro, cap. ult.
7 Oni koji su držali prvo mišljenje, u šali su, vjerujem, htjeli iznijeti duhovitu i smiješnu priču: jer osim što ples u takvu mjestu i vremenu, među takvim osobama, daleko prelazi granice doličnosti i kleričke stege, što je svima poznato, sigurno je i da se nije protegnuo mnogo više od stotinu godina, kad su kapitolinske djevice, pod pravilom sv. Benedikta, držane u prilično strogoj klauzuri, još ne postavši svjetovne kanonice. Drugo bi se mišljenje veoma svidjelo učenim ljudima kad bismo kod nas pronašli ikakve tragove toga običaja. Što pak brani pretpostaviti da tripudium označava svečane božićne pjesme koje se po običaju naših crkava u božićne dane često i opširno, u naizmjeničnim stihovima od zborova, kako onih koji pjevaju tako i onih koji sviraju glazbala, natjecateljski i opširnije čuju ovoga dana: zbog koje je dobre nakane i revnosti svagdašnja molitva ponešto skraćena i dan prostor takvu kršćanskom klicanju? Ja doista bez autora, samo na svoju odgovornost, ne bih ništa tvrdio. I dobro je: i naši su stari kad su pregledavali brevijar za pretisak, to uklonili kao neumjesno.
7 Qui primam tenuere sententiam, joco credo lepidam dare voluerunt et ridiculam fabulam: præterquam enim quod tripudium in tali loco ac tempore, inter tales personas, longe fines excedat honestatis, et disciplinæ Clericalis, quod notissimum; certum etiam non multos supra centum annos excurrisse, cum Capitolinæ Virgines, sub S. Benedicti regula, satis arcta clausura tenebantur, nondum seculares Canonicæ factæ. Posterior sententia viris doctis perplaceret, si qua moris istius apud nos reperiremus vestigia. Equid vero vetat conjicere, tripudium notare festiva cantica Natalitia, quæ de more Ecclesiarum nostratium Natalitiis diebus frequenter ac prolixe, versibus alternis ab choris, tum canentium tum organa musica pulsantium, certatim, ac prolixius hoc die, exaudiuntur: cui bono ac zelo ordinariæ preces aliquantum abscissæ tripudioque tali Christiano locus datus sit? Equidem absque auctore, sola fide mea, nihil asserverim. Et bene habet: etiam majores nostri dum Breviarium reviderent recudendum, velut impertinens absciderunt.
8 Toliko Broelmann. Ali ono što on pomalo bojažljivo nagađa, to smatramo posve istinitim; jer se u životima svetaca i drugim crkvenim spisima ona riječ Tripudium veoma često pojavljuje u tom značenju. Jedan primjer toga iznosi Gamansije iz povijesti Prijenosa sv. Anna učinjenoga godine Gospodnje 1183., kojemu je sam pisac nazočio i pripovijedajući ono što je vidio kaže: Sutradan, što je bila nedjelja između Uzašašća Kristova i Pedesetnice, isto se odabrano i ugledno mnoštvo kanonika pobožno pridružilo zajednici braće, tako da su, podijelivši kor, jedan dio ispunjavali kanonici, a drugi redovnici: ondje su s tolikom svečanošću i klicanjem, glasom radovanja, Bogu i svetomu ispovjedaocu zajednički obavljali procesijske znakove i svečane mise itd.
8 Hec Broelmannus. At quod subtimide conjicit, id omnino verum existimamus; nam in vitis Sanctorum aliisque scriptis Ecclesiasticis vox illa Tripudium frequentissime za significatione occurrit. Unum idem suggestit Gamansius ex historia Translationis S. Annonis an. Domini 1183, factæ, cui scriptor ipse interfuit, et visa narrans ait: In crastinum, quod erat Dominica intra Ascensionem Christi et Pentecosten, eadem Canonicorum candidata et spectabilis multitudo, Fratrum se conventui devote immiscuit, ita ut choro dimidiato unam partem Canonici, reliquam monachi adimplerent: ibi cum tanta solemnitate et tripudio, in voce exultationis, Deo et sancto Confessori processionis insignia, ac Missarum solemnia, in communi persolverent, etc.